Fiji tham vấn công chúng về kế hoạch cải tổ toàn diện Quốc hội

Một phiên họp của Quốc hội Fiji. Ảnh: Parliament of Fiji

Fiji đang tiến hành các cuộc tham vấn công chúng về Dự luật sửa đổi Hiến pháp năm 2026 - văn kiện dự kiến thay thế gần như toàn bộ Hiến pháp năm 2013 và thiết kế lại cơ cấu Quốc hội nước này.

Các phiên tham vấn được tổ chức tại nhiều địa phương, trong đó có Navua, Nausori và Nadi. Tài liệu giải thích dự luật được cung cấp bằng tiếng Anh, tiếng Fiji và tiếng Hindi nhằm mở rộng khả năng tiếp cận của người dân. Theo lịch trình công bố, các ý kiến bằng văn bản được tiếp nhận đến 16 giờ ngày 23/10.

Dự luật dài khoảng 150 trang, bao gồm hàng loạt thay đổi đối với tổ chức bộ máy nhà nước, hệ thống đại diện và hoạt động của Quốc hội. Vì vậy, giai đoạn tham vấn hiện nay được xem là phép thử quan trọng đối với mức độ thực chất của cơ chế người dân tham gia xây dựng hiến pháp.

Khôi phục Quốc hội lưỡng viện, kéo dài nhiệm kỳ

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất là đề xuất thay thế Quốc hội đơn viện hiện nay bằng cơ cấu lưỡng viện, gồm Hạ viện có 55 thành viên và Thượng viện có 23 thành viên.

Nhiệm kỳ Quốc hội dự kiến được kéo dài từ 4năm lên 5 năm. Những điều chỉnh này có thể làm thay đổi đáng kể cách thức đại diện lợi ích, xem xét dự luật và kiểm soát quyền lực tại Fiji.

Việc khôi phục Thượng viện có thể bổ sung một tầng thẩm tra đối với quá trình lập pháp, tạo thêm không gian đại diện cho các cộng đồng hoặc lợi ích khác nhau. Tuy nhiên, hiệu quả của mô hình này sẽ phụ thuộc vào phương thức lựa chọn thượng nghị sĩ, thẩm quyền của mỗi viện và cơ chế giải quyết bất đồng giữa hai viện.

Một nội dung khác đang gây tranh luận là đề xuất cho phép kéo dài nhiệm kỳ Quốc hội thêm tối đa 12 tháng trong tình trạng khẩn cấp. Một số lực lượng chính trị cảnh báo quy định này cần được giới hạn bằng các tiêu chí rõ ràng và cơ chế giám sát chặt chẽ để tránh nguy cơ quyền lực khẩn cấp bị sử dụng nhằm trì hoãn bầu cử.

Sức ép kéo dài thời gian tham vấn

Mặc dù việc tổ chức các phiên tham vấn tại địa phương và cung cấp tài liệu bằng ba ngôn ngữ cho thấy nỗ lực mở rộng sự tham gia, các tổ chức xã hội dân sự cho rằng lịch trình hiện nay quá ngắn đối với một văn kiện gần như viết lại toàn bộ hiến pháp.

Ngày 16/10, Liên minh các tổ chức phi chính phủ về nhân quyền đề nghị kéo dài quá trình tham vấn lên sáu tháng. Theo các tổ chức này, người dân cần đủ thời gian để tiếp cận văn bản, tìm hiểu tác động của từng điều khoản và thảo luận trước khi gửi ý kiến.

Trung tâm Công dân vì Phát triển cũng thiết lập một cổng thông tin về hiến pháp nhằm tập hợp văn bản, tài liệu phân tích và thông tin liên quan, giúp công chúng theo dõi quá trình sửa đổi thuận lợi hơn.

Những động thái đó cho thấy tranh luận hiện không chỉ xoay quanh nội dung dự luật, mà còn tập trung vào chính cách thức xây dựng hiến pháp. Một quy trình tham vấn có thể bao phủ nhiều địa phương và ngôn ngữ, nhưng vẫn khó được coi là đầy đủ nếu người dân không có đủ thời gian nghiên cứu hoặc không biết ý kiến của mình đã được cơ quan lập pháp xử lý như thế nào.

Tham vấn cần tạo ra "dấu vết" trong dự luật

Đối với một cuộc cải tổ sâu rộng như tại Fiji, số lượng hội nghị hoặc ý kiến gửi về chưa phải là thước đo duy nhất. Điều quan trọng hơn là cơ quan phụ trách phải công bố những đề xuất đáng chú ý, giải trình nội dung được tiếp thu hoặc không tiếp thu và chỉ rõ các điều khoản đã thay đổi sau tham vấn.

Việc công khai các ý kiến không thuộc diện bảo mật, kèm theo báo cáo phản hồi theo từng nhóm vấn đề, sẽ giúp người dân đánh giá liệu quá trình tham gia có ảnh hưởng thực chất đến văn bản cuối cùng hay chỉ hoàn thành một thủ tục bắt buộc.

Khoảng thời gian giữa khi kết thúc tham vấn, công bố báo cáo của ủy ban, Quốc hội xem xét lần cuối và tổ chức bất kỳ cuộc trưng cầu ý dân nào cũng cần đủ dài để xã hội thảo luận về những thay đổi đã được chỉnh sửa.

Fiji vì thế đang đứng trước hai cuộc cải cách song song: thiết kế lại cơ cấu Quốc hội và chứng minh rằng một bản hiến pháp mới có thể được xây dựng thông qua sự tham gia thực chất của người dân. Thành công của tiến trình sẽ không chỉ được quyết định bởi mô hình lưỡng viện hay nhiệm kỳ năm năm, mà còn bởi mức độ công khai, bao trùm và khả năng giải trình của toàn bộ quy trình.