Gần 500.000 tỷ đồng chưa phân bổ: Đại biểu đề nghị tháo gỡ ngay các điểm nghẽn

Đại biểu Hoàng Quang Hàm - Tây Ninh (Ảnh: Quochoi.vn)

Nguồn lực tăng nhưng khả năng hấp thụ vốn chưa theo kịp

Một trong những vấn đề được đại biểu Hoàng Quang Hàm (Đoàn Tây Ninh) đặc biệt quan tâm khi thảo luận về dự toán ngân sách nhà nước năm 2027 là khả năng thực hiện và hiệu quả sử dụng nguồn lực. Theo đại biểu, dự toán năm tới chứa đựng những rủi ro cần được nhận diện đầy đủ để có kịch bản điều hành phù hợp.

Đáng chú ý, quy mô dự toán ngân sách trung ương chưa được phân bổ chi tiết đang tăng nhanh qua các năm. Nếu năm 2024, số chưa phân bổ là 5.000 tỷ đồng, năm 2025 tăng lên 85.000 tỷ đồng thì năm 2026 đạt 275.000 tỷ đồng. Đến dự toán năm 2027, con số này lên tới 486.000 tỷ đồng, tương đương khoảng 20% tổng chi ngân sách trung ương.

Theo đại biểu Hoàng Quang Hàm, đến hết tháng 9/2026 vẫn còn 186.000 tỷ đồng chưa được phân bổ. Nhiều nhiệm vụ đã có nguồn lực nhưng chưa thể triển khai do phải chờ hướng dẫn, xác định đối tượng hoặc hoàn thiện điều kiện thực hiện. Có tình trạng nhiệm vụ chờ kinh phí được giao, trong khi nguồn vốn lại chờ dự án đủ điều kiện tiếp nhận.

Đại biểu cho rằng việc phân bổ dồn vào cuối năm khiến ngân sách chậm phát huy tác dụng thúc đẩy tăng trưởng, đồng thời làm gia tăng quy mô chuyển nguồn và gây khó khăn cho công tác điều hành vay.

Băn khoăn này càng đáng chú ý khi dự toán chi đầu tư phát triển ngân sách trung ương năm 2027 tăng 61%, trong khi chín tháng đầu năm 2026, tỷ lệ giải ngân ngân sách trung ương mới đạt 44%.

Đại biểu Hoàng Quang Hàm cũng dẫn số liệu 237.000 tỷ đồng, chiếm 37% số vốn giải ngân, là khoản tạm ứng chưa thu hồi. Theo đại biểu, phần vốn này chưa chuyển hóa đầy đủ thành động lực tăng trưởng, cho thấy yêu cầu nâng cao khả năng hấp thụ vốn và hiệu quả thực hiện đầu tư công.

Không chỉ ở khâu giải ngân, việc phân bổ, giao vốn đầu tư công trung hạn cũng được đại biểu đề cập. Đến hết tháng 9, khoảng 840.000 tỷ đồng đã có thông báo nhưng chưa được giao chính thức, trong khi 790.000 tỷ đồng chưa có thông báo và dự kiến phân bổ.

Tình trạng này, theo đại biểu, khiến nhiều địa phương chưa thể quyết định kế hoạch đầu tư công trung hạn do chưa xác định được tổng mức vốn ngân sách trung ương được giao.

Áp lực đối với ngân sách còn đến từ nhiệm vụ thu và vay. Đại biểu dẫn dự toán thu từ nhà đất chiếm 23% tổng thu, trong khi tỷ lệ huy động vào ngân sách năm 2027 dự kiến đạt 20,2% GDP, cao hơn mức bình quân 18% của giai đoạn 2026–2030.

Tổng mức vay ngân sách năm 2027 khoảng 1,28 triệu tỷ đồng, tăng 30,8%, trong đó 42% dành để trả nợ gốc đến hạn. Theo đại biểu, những yếu tố này đòi hỏi phải thận trọng trong phân bổ và sử dụng nguồn lực, tránh tạo thêm áp lực đối với điều hành ngân sách.

Lãnh đạo Đảng nhà nước tham dự phiên họp (Ảnh: Quochoi.vn)

Hủy dự toán sau ngày 31/3 hay giữ linh hoạt cho nhiệm vụ phát sinh?

Từ thực trạng dự toán chưa phân bổ ngày càng lớn, đại biểu Hoàng Quang Hàm đề nghị quy định rõ thời hạn xử lý trong nghị quyết phân bổ ngân sách trung ương năm 2027.

Theo đó, những khoản chưa phân bổ xong đến ngày 31/3/2027 phải hủy dự toán, giảm bội chi để giữ kỷ luật ngân sách và không làm tăng sức ép huy động vốn. Riêng các khoản thực hiện chủ trương quan trọng của cấp có thẩm quyền có thể được kéo dài thời hạn phân bổ đến ngày 30/6.

Đại biểu cũng đề nghị sửa Luật Ngân sách nhà nước để quy định giới hạn về số tiền và thời hạn cuối cùng phải hoàn thành phân bổ, đồng thời xem xét trách nhiệm nếu tình trạng dự toán chưa phân bổ kéo dài tiếp tục diễn ra.

Tuy nhiên, đề xuất này đã nhận được ý kiến tranh luận từ đại biểu Trần Thị Hải Hà (Đoàn Hải Phòng).

Theo đại biểu Trần Thị Hải Hà, việc ấn định thời hạn 31/3 để hủy toàn bộ dự toán chưa phân bổ có thể phát sinh vướng mắc trong thực tế điều hành ngân sách.

Đại biểu phân tích, theo quy định của Luật Ngân sách nhà nước, khoản dự toán chưa phân bổ là phần kinh phí đã được quyết định nhưng chưa đủ điều kiện giao chi tiết ngay từ đầu năm. Nguyên nhân có thể do chính sách mới được ban hành hoặc nhiệm vụ, chương trình chưa hoàn thiện hồ sơ.

Trong thực tế, nhiều chính sách tiền lương, an sinh xã hội và giáo dục chỉ được ban hành hoặc rà soát đối tượng thụ hưởng vào giữa hoặc cuối năm. Chẳng hạn, các chính sách gắn với năm học thường triển khai từ tháng 9, trong khi chính sách tiền lương có thể áp dụng từ ngày 1/7.

Đối với năm 2027, đại biểu Trần Thị Hải Hà dẫn các khoản kinh phí cần tiếp tục phân bổ khi đủ điều kiện, gồm 80.000 tỷ đồng dành cho tiền lương, 160.000 tỷ đồng cho an sinh xã hội, 29.000 tỷ đồng thực hiện chương trình mục tiêu và 300.000 tỷ đồng chi đầu tư phát triển.

Từ những đặc điểm này, đại biểu cho rằng nếu hủy dự toán sau ngày 31/3 có thể làm phát sinh thêm thủ tục, ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng vốn, thậm chí dẫn đến tình trạng nợ chính sách.

Thay vì áp dụng một thời hạn cứng, đại biểu đề nghị Chính phủ quản lý chặt chẽ những khoản kinh phí chưa phân bổ, báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội để Quốc hội thực hiện giám sát.

Tranh luận lại, đại biểu Hoàng Quang Hàm cho rằng ngân sách đã có khoản dự phòng với mức tối đa 5%. Do đó, không nên để một lượng dự toán chưa phân bổ quá lớn tồn tại như một khoản dự phòng thứ hai nằm ngoài dự phòng ngân sách.

Theo đại biểu, đối với những nhiệm vụ quan trọng đã có chủ trương của cấp có thẩm quyền, có thể cho phép kéo dài thời hạn phân bổ đến ngày 30/6. Nếu sau thời điểm hủy dự toán mới phát sinh nhiệm vụ cấp bách, có thể sử dụng dự phòng ngân sách hoặc điều chuyển nguồn từ những nhiệm vụ chậm giải ngân.

Đại biểu nhấn mạnh việc để gần 500.000 tỷ đồng chưa phân bổ chi tiết trong dự toán năm 2027 là vấn đề liên quan trực tiếp đến kỷ cương, kỷ luật ngân sách.

Phân bổ vốn phải gắn với trách nhiệm hoàn thành công trình

Bên cạnh yêu cầu nâng cao kỷ luật ngân sách, hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công cũng được các đại biểu đặt ra từ những công trình, dự án cụ thể.

Quan tâm đến tiến độ hoàn thành đường Hồ Chí Minh, đại biểu Lý Anh Thư (Đoàn An Giang) cho rằng việc kết thúc thực hiện các mục tiêu đầu tư tại hai nghị quyết của Quốc hội phải gắn với điều kiện hoàn thành công trình và trách nhiệm cụ thể.

Theo báo cáo của Chính phủ được đại biểu dẫn, đoạn Chơn Thành - Đức Hòa đã đạt 97% khối lượng, dự kiến hoàn thành cuối năm 2026. Đối với đoạn Rạch Sỏi - Bến Nhất 1 Gò Quao - Vĩnh Thuận, khoảng 42,5 km dự kiến hoàn thành, còn 13 km mới có thể thông xe kỹ thuật trên nền cấp phối và dự kiến hoàn thành trong quý I/2027.

Từ thực tế này, đại biểu đề nghị Chính phủ giữ đúng cam kết hoàn thành những đoạn còn lại trong quý I/2027, xử lý nền đất yếu, nghiệm thu và bảo đảm thông tuyến an toàn phục vụ người dân trước ngày 30/4/2027.

Đại biểu nhấn mạnh nếu chưa đạt mục tiêu thông tuyến an toàn trước thời hạn này thì chưa nên xem xét chính thức kết thúc thực hiện các mục tiêu tại hai nghị quyết.

Cũng từ yêu cầu sử dụng hiệu quả nguồn lực đầu tư, đại biểu Lý Anh Thư đề nghị Chính phủ xem xét các dự án cầu Tân Châu 1 Hồng Ngự và cao tốc Hà Tiên 1 Rạch Giá - Bạc Liêu trên cơ sở lợi ích liên vùng, chỉ đạo hoàn thiện hồ sơ trình cấp có thẩm quyền và cân đối nguồn lực triển khai trong giai đoạn 2026-2030.

Đối với việc cấp điện lưới quốc gia cho các đảo An Sơn, Nam Du và đặc khu Thổ Châu, đại biểu kiến nghị sớm hoàn thiện thủ tục đầu tư, xác định cơ quan chủ trì và bố trí nguồn vốn phù hợp.

Trong khi đó, đại biểu Nguyễn Thị Thu Nguyệt (Đoàn Đắk Lắk) nêu một trường hợp khác liên quan đến hiệu quả khai thác và phương án tài chính của dự án giao thông đã được đầu tư.

Đó là trạm thu phí BOT Km1747 trên đường Hồ Chí Minh, thuộc Quốc lộ 14 qua tỉnh Đắk Lắk, do Công ty Quang Đức làm chủ đầu tư và bắt đầu thu phí hoàn vốn từ tháng 11/2015.

Theo đại biểu, sau khi tuyến tránh phía Tây Buôn Hồ được đưa vào khai thác, lưu lượng phương tiện qua trạm chỉ còn khoảng 35–45% so với phương án ban đầu. Sự thay đổi này khiến doanh nghiệp không thể thực hiện giảm giá dịch vụ thu phí cho người dân theo cam kết.

Trong khi đó, người dân và cán bộ khu vực lân cận vẫn phải đi qua trạm hằng ngày để học tập, lao động và giải quyết công việc, dẫn đến những bức xúc và kiến nghị kéo dài.

Đại biểu Nguyễn Thị Thu Nguyệt đề nghị rà soát toàn diện tính pháp lý, hiệu quả khai thác và phương án tài chính của dự án, đánh giá lại sự phù hợp của vị trí trạm thu phí khi tuyến tránh đã hoạt động.

Trên cơ sở đó, đại biểu kiến nghị sớm lựa chọn phương án xử lý có thời hạn cụ thể, bao gồm xem xét chấm dứt thu phí tại vị trí hiện nay hoặc áp dụng giải pháp khác phù hợp quy định pháp luật.

Trong thời gian chờ xử lý tổng thể, đại biểu đề nghị thực hiện miễn, giảm giá dịch vụ sử dụng đường bộ cho các phương tiện thuộc diện hỗ trợ tại khu vực lân cận trạm. Đồng thời, cần xác định rõ cơ quan chủ trì, trách nhiệm phối hợp và thời hạn giải quyết, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người dân.

Trở lại vấn đề phân bổ nguồn lực ngân sách, đại biểu Hoàng Quang Hàm đề nghị Chính phủ khẩn trương giao chính thức vốn đầu tư công trung hạn cho các bộ, địa phương, đồng thời nghiên cứu sửa đổi quy định pháp luật để khắc phục tình trạng chậm phân bổ kéo dài. Theo đại biểu, việc bảo đảm nguồn vốn được giao đúng thời hạn và các dự án có đủ điều kiện thực hiện là yêu cầu quan trọng để nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách.