Ghẹ xanh Kiên Giang, khi bền vững chưa đủ để được bán

Ghẹ xanh không phải là ngành hàng lớn. Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), xuất khẩu ghẹ mang về trung bình hơn 81 triệu đô la mỗi năm, rất nhỏ so với tôm hay cá tra. Thế nhưng, ghẹ xanh lại đặc biệt ở chỗ: gần như toàn bộ giá trị phụ thuộc vào thị trường Mỹ, nơi sẵn sàng trả giá cao nhưng cũng đòi hỏi tiêu chuẩn khắt khe nhất. Chính vì vậy, ghẹ xanh trở thành phép thử sớm cho mô hình “nghề cá bền vững gắn với thị trường cao cấp”.

Tại Việt Nam, ghẹ đỏ được khai thác ở nhiều nơi nhưng ghẹ xanh chỉ có thể khai thác chủ yếu ở tỉnh Kiên Giang cũ, với sản lượng khai thác hàng năm 6.000-8.000 tấn và có sự tham gia của khoảng 20.000 ngư dân.

Từ năm 2012, nghề khai thác ghẹ xanh ở Kiên Giang đã tham gia Chương trình cải thiện nghề cá (FIP) theo chuẩn của Hội đồng Quản lý Biển (MSC). Đây là một trong những nghề cá ven bờ hiếm hoi của Việt Nam đi theo lộ trình quốc tế bài bản: ghi nhật ký khai thác, thu thập dữ liệu sinh học, theo dõi tác động không chủ ý (tức theo dõi những sinh vật biển không phải đối tượng khai thác chính nhưng bị ảnh hưởng trong quá trình đánh bắt), công khai thông tin.

Đến năm 2025, chương trình này được xếp loại A, mức cao nhất về tiến độ và minh bạch trong hệ thống FIP toàn cầu. Nói cách khác, nếu nhìn từ trong nước hoặc qua lăng kính kỹ thuật quản lý, ghẹ xanh Kiên Giang là trường hợp khai thác biển bền vững.

Tuy nhiên, vào tháng 8-2025, Cơ quan Quản lý Đại dương và Khí quyển Mỹ (NOAA) từ chối công nhận tương đương 12 nghề khai thác thủy sản của Việt Nam theo Đạo luật Bảo vệ thú biển (MMPA), trong đó có ghẹ. Quyết định này kéo theo nguy cơ đóng cửa thị trường từ đầu năm nay.

Nghịch lý xuất hiện ở đây. Dữ liệu của chính chương trình FIP cho thấy nghề khai thác ghẹ xanh không ghi nhận tương tác với thú biển, tiêu chí then chốt trong MMPA của Mỹ. Hàng chục ngàn bản ghi nhật ký và các chuyến quan sát trên ghe tàu của ngư dân không cho thấy rủi ro mà Mỹ lo ngại.

Rõ ràng bền vững không phải là danh hiệu mà là quyền tiếp cận thị trường nhưng một khi quyền đó không nằm trong tay địa phương, doanh nghiệp hay thậm chí cơ quan quản lý trong nước, sẽ rủi ro và khó thuyết phục ngư dân, doanh nghiệp đầu tư cho khai thác bền vững.

Câu chuyện ghẹ xanh hội tụ đủ ba yếu tố: làm sớm, làm nghiêm túc và phụ thuộc sâu vào thị trường cao cấp. Nếu ghẹ xanh không tìm được lối ra, thông điệp gửi tới ngư dân và doanh nghiệp sẽ rất đáng lo: làm đúng, làm sạch, làm minh bạch nhưng vẫn có thể bị loại khỏi thị trường. Khi đó, động lực đầu tư cho bền vững sẽ suy giảm, không chỉ ở ghẹ mà ở nhiều nghề cá khác.

Hồng Văn