Giá điện theo giờ: Hài hòa mục tiêu điều tiết phụ tải và chi phí sinh hoạt

Công nhân điện lực EVNHANOI kiểm tra hệ thống điện. Ảnh tư liệu - minh họa: TTXVN

Chiều 20/10, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng trình Quốc hội dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực; trong đó, đề xuất áp dụng giá điện theo khung giờ khi đáp ứng điều kiện kỹ thuật. Khác với biểu giá bậc thang hiện nay chủ yếu dựa trên tổng lượng điện tiêu thụ trong tháng, cách tính mới khiến chi phí điện còn phụ thuộc vào thời điểm sử dụng.

Cần lộ trình để người dân có thể điều chỉnh

Tiến sĩ Lê Quốc Phương, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin Công nghiệp và Thương mại (Bộ Công Thương) cho rằng, áp dụng cơ chế giá điện sinh hoạt theo giờ là hướng đi phù hợp về kinh tế và quản lý hệ thống điện. Trong bối cảnh đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế từ 10% trở lên, nếu chỉ xây dựng thêm nguồn điện để đáp ứng nhu cầu thì chưa đủ, mà cần có phương án dịch chuyển phụ tải theo thời gian.

Tuy nhiên, ông Phương nhấn mạnh việc thực hiện phải có lộ trình và thí điểm, không thể áp dụng ngay hoặc triển khai đại trà. Theo ông, phần lớn lượng điện tiêu thụ của mỗi gia đình tập trung vào giờ cao điểm. Những gia đình có trẻ nhỏ, người cao tuổi, đông thành viên, sống ở chung cư hoặc phải sử dụng điện trong những ngày nắng nóng có thể khó chuyển nhu cầu sang khung giờ khác.

Theo ông Phương, chi phí cung cấp điện phụ thuộc nhiều vào thời điểm sử dụng. Cùng một lượng điện, chi phí có thể thấp hơn khi hệ thống tải thấp, còn dư công suất; trong khi vào giờ cao điểm, hàng triệu hộ gia đình cùng sử dụng điều hòa, bếp điện, tivi, bình nóng lạnh và máy giặt khiến phụ tải tăng cao. Vì vậy, tính chung một mức giá cho mọi thời điểm chưa thể hiện được đặc điểm cung ứng điện. Giá cao hơn khi hệ thống “căng thẳng” và thấp hơn khi phụ tải giảm là cơ chế quản lý nhu cầu điện theo nguyên tắc kinh tế.

Dù vậy, ông Phương cho rằng việc thiết kế giá cần được tính toán thận trọng để tránh làm tăng chi phí sinh hoạt của người dân. “Nếu không tính toán hợp lý, chính sách giá điện theo giờ có thể đi chệch mục tiêu tiết kiệm điện, trở thành chính sách làm tăng chi phí sinh hoạt của người dân. Vì vậy, cần hết sức thận trọng”, ông Phương nói.

Từ đó, ông Phương cho rằng biểu giá cần tạo ra mức chênh lệch hợp lý để khuyến khích người dùng điều chỉnh thời điểm sử dụng điện. Việc xây dựng giá điện cần xem xét đồng thời nhiều yếu tố, gồm giá mỗi kWh điện, công suất cực đại của hệ thống, tổng sản lượng điện tiêu thụ, mức sử dụng điện tối thiểu của hộ gia đình, cùng chính sách hỗ trợ hộ nghèo và hộ thu nhập thấp.

“Không thể chỉ áp dụng nguyên tắc giờ cao điểm giá cao, giờ thấp điểm giá thấp mà cần cân nhắc tổng thể các yếu tố này để xây dựng biểu giá phù hợp”, ông Phương nêu quan điểm.

Bên cạnh việc thiết kế biểu giá, cách thức triển khai cũng cần tính đến điều kiện sinh hoạt của người dân. Theo ông Phương, cơ chế giá theo giờ có thể giúp giảm áp lực lên hệ thống điện, nhưng nếu triển khai không thận trọng, áp lực này có thể chuyển sang người sử dụng. Vì vậy, cần để người dân tự nguyện chuyển sang sử dụng điện vào giờ thấp điểm, thay vì cưỡng ép, bắt buộc. Người dân cần thấy việc thay đổi thời điểm sử dụng điện mang lại lợi ích và phù hợp với điều kiện sinh hoạt của gia đình.

Về lộ trình cụ thể, ông Phương cho rằng cần triển khai qua 3 giai đoạn. Trước hết là tổ chức thí điểm; tiếp đó, sau khi chuẩn bị đầy đủ hạ tầng như công tơ thông minh và thiết bị quản lý tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) tại hộ gia đình, cho phép người dân tự nguyện lựa chọn giữa biểu giá thông thường và biểu giá theo giờ. Chỉ sau khi các giai đoạn thí điểm và tự nguyện được chuẩn bị, thực hiện tốt mới tiến tới áp dụng đại trà.

Việc tính toán biểu giá cần dựa trên các thông số thực tế của ngành điện như tổng sản lượng, khả năng đáp ứng nhu cầu, công suất cực đại vào giờ cao điểm và thấp điểm. Các giải pháp an sinh xã hội cũng cần được thực hiện đồng thời để hỗ trợ hộ nghèo, hộ thu nhập thấp.

Cùng với việc chuẩn bị hạ tầng, công tơ điện thông minh cần đo đếm chính xác theo chu kỳ ít nhất 30 phút và có khả năng cảnh báo giờ cao điểm, giúp các hộ gia đình theo dõi, quản lý việc sử dụng thiết bị điện. Đây là điều kiện kỹ thuật được ông Phương đề cập nhằm hỗ trợ người dân nắm bắt thời điểm tiêu thụ điện và điều chỉnh khi phù hợp với nhu cầu sinh hoạt.

Ngoài việc điều chỉnh thời điểm sử dụng điện, ông Phương đề xuất phát triển điện mặt trời mái nhà kết hợp pin lưu trữ. Đây là hướng có thể giúp người dân giảm chi phí tiền điện, góp phần giảm áp lực cho hệ thống và khai thác hiệu quả nguồn năng lượng sẵn có.

Tuy nhiên, việc lắp đặt điện mặt trời mái nhà kết hợp pin lưu trữ đòi hỏi chi phí đầu tư khá lớn, khiến các hộ nghèo và hộ thu nhập thấp khó tiếp cận. Vì vậy, theo ông Phương, nhà nước cần nghiên cứu cơ chế hỗ trợ tài chính; trong đó có thể hỗ trợ một phần chi phí lắp đặt cho các hộ khó khăn.

Ở góc độ rộng hơn, ông Phương cho rằng cần xem xét tổng thể chính sách giá điện để vừa khuyến khích tiết kiệm điện, vừa tạo điều kiện phát triển nguồn cung. Theo ông Phương, chính sách giá điện hiện nay có ưu điểm là hỗ trợ người dân và doanh nghiệp, nhưng giá điện thấp cũng có thể làm giảm động lực tiết kiệm điện và khiến doanh nghiệp ít mặn mà mở rộng nguồn phát điện do khó bảo đảm hiệu quả đầu tư. Vì vậy, bên cạnh các giải pháp quản lý công suất hệ thống, cần xem xét lộ trình điều chỉnh giá điện hợp lý để phát triển ngành điện, đáp ứng yêu cầu tăng trưởng kinh tế.

Người dân khó thay đổi giờ dùng điện thiết yếu

Trao đổi với phóng viên TTXVN, nhiều hộ dân cho rằng việc điều chỉnh giờ sử dụng điện theo khung giờ giá thấp không dễ thực hiện do gắn với thói quen sinh hoạt và nhu cầu sử dụng các thiết bị thiết yếu trong gia đình.

Chị Nguyễn Thu Hằng, phường Hai Bà Trưng, Hà Nội, cho rằng các nhu cầu như nấu bữa tối, chiếu sáng và giờ học của trẻ khó chuyển sang nửa đêm để sử dụng điện giá thấp. Chị Hằng cho biết có thể cân nhắc mua pin lưu trữ, sạc vào giờ thấp điểm để dùng vào giờ cao điểm nếu hiệu quả kinh tế phù hợp.

Anh Phạm Huy Hoàng, xã Thanh Oai, Hà Nội, lo ngại khung giờ giá điện cao có thể trùng với thời gian gia đình sử dụng điện nhiều nhất. Dù máy giặt có thể hẹn giờ, việc thay đổi thời điểm nấu ăn, sử dụng điều hòa còn phụ thuộc lịch làm việc, học tập và sức khỏe. Anh Hoàng cho rằng cần làm rõ cách tính tiền điện, đồng thời cung cấp công cụ để người dân theo dõi lượng điện tiêu thụ theo từng khung giờ, đối chiếu hóa đơn và đánh giá khả năng tiết kiệm chi phí.

Ông Ngô Đức Lâm, chuyên gia năng lượng, nguyên Phó Viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công Thương) nhìn nhận, điều tiết phụ tải là mục tiêu của cơ chế giá điện theo thời gian sử dụng, nhưng khi áp dụng với hộ gia đình cần tính đến đặc điểm sinh hoạt. Nhiều nhu cầu thiết yếu khó chuyển giờ nên chính sách cần có lộ trình và đánh giá tác động cụ thể.

Theo ông Ngô Tuấn Kiệt, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Năng lượng, hiệu quả của cơ chế này phụ thuộc vào khả năng thay đổi lịch sử dụng điện. Cơ sở sản xuất có thể điều chỉnh một phần hoạt động, trong khi hộ gia đình khó dịch chuyển thời gian dùng điện do gắn với công việc và sinh hoạt. Vì vậy, quy định “khi đủ điều kiện kỹ thuật” trong dự thảo luật cần được cụ thể hóa, làm rõ điều kiện và thời điểm triển khai.

Ông Kiệt cho rằng cần tính toán số hộ có thể chuyển giờ sử dụng điện, mức giảm phụ tải cao điểm và lợi ích đối với hệ thống. Nếu giờ giá cao trùng với thời gian sinh hoạt buổi tối, những hộ khó thay đổi thói quen có thể phải trả thêm tiền dù lượng điện tiêu thụ không tăng.

Ông Kiệt đề xuất thí điểm với nhóm hộ tiêu thụ nhiều điện và có khả năng điều chỉnh thời điểm sử dụng; đồng thời đánh giá riêng tác động đối với hộ dùng ít điện và hộ thu nhập thấp. Việc khảo sát cần phân loại theo địa bàn, thu nhập và mức tiêu thụ. Với hộ nghèo, ông Kiệt đề xuất nghiên cứu chuyển từ hỗ trợ thông qua cơ cấu giá điện sang hỗ trợ trực tiếp theo đối tượng, tập trung nguồn lực vào những hộ thực sự khó khăn.