Gia đình đổi thay, chính sách cần đi trước

Thực tiễn ấy đòi hỏi công tác tham mưu về gia đình phải chuyển mạnh từ xử lý tình huống sang nghiên cứu, dự báo và kiến tạo chính sách trên nền tảng khoa học, dữ liệu tin cậy.

 Những vấn đề mới đặt ra từ thực tiễn

Gia đình là thiết chế xã hội đặc biệt, giữ vai trò nền tảng đối với sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia. Chỉ thị số 06-CT/TW ngày 24.6.2021 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác xây dựng gia đình trong tình hình mới khẳng định gia đình là tế bào của xã hội, là môi trường quan trọng hình thành, nuôi dưỡng và giáo dục nhân cách con người.

Vì vậy, xây dựng gia đình vừa là nhiệm vụ của ngành văn hóa, lại vừa là vấn đề có ý nghĩa chiến lược đối với phát triển đất nước.

Xây dựng gia đình trong kỷ nguyên mới phải hướng tới nâng cao chất lượng con người, hình thành những thế hệ công dân có bản lĩnh, tri thức và năng lực làm chủ công nghệ. Ảnh minh họa, nguồn: ITN

Trong khi đó, dưới tác động của công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, gia đình Việt Nam đang thay đổi sâu sắc.

Quy mô hộ gia đình tiếp tục thu hẹp, mức sinh giảm xuống dưới mức thay thế, nhiều mô hình gia đình xuất hiện; công nghệ số làm thay đổi cách các thành viên giao tiếp, chăm sóc, giáo dục con cái, đồng thời tạo thêm những khoảng cách mới giữa các thế hệ.

Theo TS Nguyễn Thị Tuyết Nga, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, già hóa dân số, áp lực kinh tế, biến đổi quan niệm về hôn nhân và sự phát triển của môi trường số đang đặt gia đình trước những thách thức ngày càng phức tạp.

Già hóa dân số làm tăng nhu cầu chăm sóc người cao tuổi; những thay đổi trong quan hệ hôn nhân kéo theo nguy cơ gia tăng đổ vỡ gia đình, trong đó có hiện tượng “ly hôn xám”; còn môi trường số đặt ra những yêu cầu mới về giáo dục, bảo vệ trẻ em và duy trì sự gắn kết giữa các thành viên.

Các vấn đề ấy không tồn tại riêng lẻ mà đan xen với lao động, việc làm, nhà ở, giáo dục, y tế, an sinh xã hội và dân số. Điều đó khiến công tác gia đình ngày càng mang tính liên ngành, đòi hỏi cơ quan tham mưu phải có khả năng nhận diện sớm xu hướng, đánh giá đúng tác động và đề xuất chính sách trước khi những vấn đề mới trở thành sức ép xã hội.

Tại Hội thảo khoa học “Tăng cường công tác tham mưu xây dựng gia đình trong tình hình mới” diễn ra vừa qua, Thứ trưởng Bộ VHTTDL Trịnh Thị Thủy nhấn mạnh, với vai trò cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, Bộ VHTTDL xác định công tác gia đình là nội dung quan trọng của lĩnh vực văn hóa - xã hội, đồng thời góp phần trực tiếp xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, bồi đắp nguồn lực nội sinh cho đất nước.

Theo Thứ trưởng, xây dựng gia đình trong kỷ nguyên mới không dừng ở gìn giữ các giá trị truyền thống tốt đẹp mà phải hướng tới nâng cao chất lượng con người, hình thành những thế hệ công dân có bản lĩnh, tri thức và năng lực làm chủ công nghệ. Bởi vậy, nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác tham mưu về xây dựng gia đình là yêu cầu thiết thực, có ý nghĩa lâu dài.

Tham mưu phải đi trước một bước

Trước tốc độ biến đổi của đời sống gia đình, công tác tham mưu không thể chỉ dừng ở tổng hợp tình hình, xử lý những vấn đề phát sinh hoặc triển khai các nhiệm vụ thường xuyên. Yêu cầu đặt ra là chuyển mạnh sang tư duy nghiên cứu, dự báo và kiến tạo chính sách, qua đó nhận diện sớm những xu hướng mới và chủ động chuẩn bị giải pháp.

PGS.TS Nguyễn Trường Giang, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, trong giai đoạn mới cần chuyển từ “tham mưu hành chính” sang “tham mưu chiến lược”, lấy bằng chứng khoa học làm nền tảng, nâng cao năng lực dự báo và xây dựng chính sách có tầm nhìn dài hạn.

Muốn vậy, cơ quan tham mưu trước hết phải xác định đúng vấn đề, phân tích đầy đủ nguyên nhân và đánh giá được tác động đối với từng nhóm gia đình, từng vùng miền, từng giai đoạn phát triển.

Một chính sách phù hợp với gia đình ở đô thị chưa chắc đáp ứng được nhu cầu của gia đình ở khu vực nông thôn, miền núi; giải pháp dành cho gia đình trẻ cũng không thể áp dụng nguyên trạng cho những gia đình đang đối diện với áp lực chăm sóc người cao tuổi.

Theo PGS.TS Nguyễn Trường Giang, khi gia đình đồng thời chịu tác động của các chính sách về lao động, giáo dục, y tế, an sinh, nhà ở hay chuyển đổi số, cơ quan tham mưu về gia đình cần tham gia từ sớm vào quá trình xây dựng các chính sách phát triển. Mỗi quyết sách, vì thế, cần được xem xét cả dưới góc độ tác động đến sự ổn định, phát triển và hạnh phúc của gia đình.

Đổi mới tư duy tham mưu cũng phải đi cùng việc củng cố nền tảng khoa học và dữ liệu. GS.TS Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn nhấn mạnh, công tác tham mưu, hoạch định chính sách về gia đình phải đi trước một bước, dựa trên cơ sở khoa học, dữ liệu đáng tin cậy và khả năng dự báo những xu hướng phát triển mới của xã hội.

Theo đó, nghiên cứu về gia đình cần được tổ chức theo hướng liên ngành, kết nối xã hội học, nhân học, tâm lý học, luật học, công tác xã hội, dân số học, khoa học dữ liệu và khoa học quản lý để nhận diện đầy đủ hơn những biến đổi đang diễn ra.

Cùng với đó là yêu cầu xây dựng hệ thống dữ liệu quốc gia về gia đình theo hướng đồng bộ, liên thông, thường xuyên cập nhật; phát triển các công cụ phân tích, dự báo; tăng cường kết nối giữa cơ quan hoạch định chính sách với các trường đại học, viện nghiên cứu và đội ngũ chuyên gia.

Khi chính sách được xây dựng trên dữ liệu đủ sâu và những dự báo đủ xa, công tác gia đình mới có thể chuyển từ ứng phó với vấn đề đã xảy ra sang chủ động phòng ngừa, định hướng và tạo môi trường thuận lợi cho gia đình phát triển.

GS.TS Hoàng Anh Tuấn cũng lưu ý, gia đình cần được nhìn nhận không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà còn là chủ thể của quá trình phát triển. Chính sách vì thế phải hướng tới phát huy năng lực của từng thành viên, tăng cường gắn kết giữa các thế hệ và tạo điều kiện để gia đình thực hiện tốt các chức năng của mình.

Đó cũng là điểm đích của việc đổi mới công tác tham mưu: Để chính sách theo kịp những biến đổi của đời sống, đồng thời tạo thêm điều kiện cho mỗi gia đình thích ứng, phát triển và trở thành nguồn lực bền vững trong quá trình xây dựng con người Việt Nam thời kỳ mới.