Giấc mơ đất hiếm của Mỹ tại Greenland: Khi rào cản lớn hơn kỳ vọng

Môi trường tự nhiên khắc nghiệt, thiếu hạ tầng thiết yếu và điều kiện địa chất phức tạp tại Greenland cho đến nay đã ngăn cản bất kỳ ai xây dựng được một mỏ khai thác các nguyên tố đất hiếm - những vật liệu đang được săn lùng và đóng vai trò quan trọng trong nhiều sản phẩm công nghệ cao. Ngay cả khi Tổng thống Mỹ Donald Trump đạt được mục tiêu kiểm soát hòn đảo Bắc Cực này, những thách thức nói trên cũng sẽ không biến mất.

Từ sau khi nền kinh tế lớn thứ hai thế giới là Trung Quốc mạnh tay hạn chế đối tượng được phép mua đất hiếm, nhằm đáp trả việc Mỹ áp thuế trên diện rộng hồi mùa xuân năm ngoái, ông Trump đã ưu tiên mục tiêu phá vỡ thế độc quyền của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu. Chính quyền Trump đã đầu tư hàng trăm triệu USD và thậm chí nắm cổ phần tại một số doanh nghiệp trong lĩnh vực này. Gần đây, Tổng thống Mỹ tiếp tục thúc đẩy ý tưởng rằng việc giành quyền kiểm soát Greenland từ tay Đan Mạch có thể là lời giải cho bài toán đất hiếm.

Tuy nhiên, Greenland có thể sẽ không sản xuất được đất hiếm trong nhiều năm tới - thậm chí có thể là không bao giờ. Một số công ty vẫn đang nỗ lực, song các dự án khai quật khoảng 1,5 triệu tấn đất hiếm bị “giam” trong đá tại Greenland nhìn chung mới chỉ dừng ở giai đoạn thăm dò. Sự quan tâm đặc biệt của ông Trump đối với quốc đảo này dường như liên quan nhiều hơn đến việc kiềm chế ảnh hưởng của Nga và Trung Quốc tại Bắc Cực, hơn là đảm bảo nguồn cung các nguyên tố như neodymium hay terbium - những vật liệu dùng để sản xuất nam châm công suất cao cho xe điện, tuabin gió, robot và máy bay chiến đấu, cùng nhiều sản phẩm khác.

“Những tính toán với Greenland từ trước đến nay chủ yếu mang tính phô trương địa chính trị - lợi ích quân sự, chiến lược - hơn là một giải pháp cung ứng thực tế cho ngành công nghệ”, bà Tracy Hughes, nhà sáng lập kiêm Giám đốc điều hành Viện Khoáng sản Chiến lược nhận định.

CỰC KỲ KHÓ ĐỂ XÂY DỰNG MỎ

Thách thức lớn nhất đối với hoạt động khai thác tại Greenland là sự xa xôi, theo ông Diogo Rosa, nhà nghiên cứu địa chất kinh tế tại Cơ quan Khảo sát Địa chất Đan Mạch và Greenland. “Ngay cả ở phía nam, nơi có dân cư sinh sống, cũng rất ít đường bộ và hoàn toàn không có đường sắt, vì vậy bất kỳ dự án khai khoáng nào cũng sẽ phải tự xây dựng các tuyến tiếp cận”, ông Rosa cho biết. Ngoài ra, nguồn điện phải được tạo ra tại chỗ và đội ngũ nhân lực chuyên môn cao cũng phải đưa từ bên ngoài vào.

Một mối lo ngại khác là nguy cơ khai thác đất hiếm trong môi trường Bắc Cực, đúng vào thời điểm Greenland đang nỗ lực phát triển ngành du lịch, theo ông Patrick Schröder, nghiên cứu viên cao cấp của chương trình Môi trường và Xã hội tại Viện nghiên cứu Chatham House.

“Việc tách khoáng sản ra khỏi đá đòi hỏi sử dụng các hóa chất độc hại, có nguy cơ gây ô nhiễm nghiêm trọng, kể cả trong các công đoạn xử lý hạ nguồn”, ông Schröder cảnh báo. Bên cạnh đó, đất hiếm thường đi kèm với uranium phóng xạ.

Ngoài khí hậu khắc nghiệt bao phủ phần lớn Greenland dưới các lớp băng dày và khiến các vịnh hẹp phía bắc đóng băng trong phần lớn thời gian của năm, đất hiếm tại đây còn nằm trong một loại đá phức tạp gọi là eudialyte. Cho đến nay, chưa từng có ai phát triển được một quy trình sinh lợi để chiết xuất đất hiếm từ loại đá này. Ở những nơi khác trên thế giới, đất hiếm thường được tìm thấy trong các cấu trúc đá khác gọi là carbonatite, và đã có các phương pháp khai thác hiệu quả.

“Nếu chúng ta đang ở trong một cuộc đua tài nguyên, cuộc đua giành các khoáng sản chiến lược, thì nên tập trung vào những nguồn tài nguyên có khả năng đưa ra thị trường dễ dàng nhất”, ông David Abraham, chuyên gia về đất hiếm với hàng chục năm theo dõi ngành nhận xét.

Gần đây, cổ phiếu của Critical Metals đã tăng hơn gấp đôi sau khi công ty thông báo kế hoạch xây dựng một nhà máy thí điểm tại Greenland trong năm nay. Tuy vậy, doanh nghiệp này cùng hơn một chục công ty khác đang thăm dò các mỏ trên đảo vẫn còn rất lâu mới có thể xây dựng một mỏ hoàn chỉnh, và vẫn cần huy động ít nhất hàng trăm triệu USD.

KINH DOANH ĐẤT HIẾM: BÀI TOÁN KHÓ SINH LỜI

Ngay cả những dự án triển vọng nhất cũng có thể chật vật để tạo ra lợi nhuận, đặc biệt khi Trung Quốc tung thêm vật liệu ra thị trường để ép giá và loại bỏ đối thủ, điều mà nước này đã nhiều lần thực hiện trong quá khứ. Hiện nay, phần lớn các khoáng sản chiến lược vẫn phải được chế biến tại Trung Quốc.

Mỹ đang chạy đua mở rộng nguồn cung đất hiếm bên ngoài Trung Quốc trong khoảng thời gian một năm trước khi các biện pháp hạn chế nghiêm ngặt hơn có hiệu lực, điều mà ông Trump cho biết Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã đồng ý hồi tháng 10/2025. Trên thực tế, nhiều công ty trên thế giới đã và đang sản xuất đất hiếm hoặc nam châm, với khả năng cung ứng nhanh hơn nhiều so với bất kỳ dự án nào tại Greenland, nơi mà ông Trump từng đe dọa sẽ sử dụng sức mạnh quân sự để giành quyền kiểm soát nếu Đan Mạch không chấp thuận bán.

“Mọi người đều đang lao về điểm cuối. Nhưng nếu bạn đến Greenland, cảm giác như đang quay trở lại vạch xuất phát”, ông Ian Lange, giáo sư kinh tế chuyên nghiên cứu đất hiếm tại Trường Mỏ Colorado, chỉ ra.

Nhiều ý kiến trong ngành cho rằng Mỹ nên tập trung hỗ trợ các doanh nghiệp đã chứng minh được năng lực, thay vì cố gắng xây dựng các mỏ đất hiếm mới tại Greenland, Ukraine, châu Phi hay những nơi khác. Hiện có nhiều dự án khai khoáng tại Mỹ và các quốc gia đồng minh như Australia đang ở giai đoạn phát triển xa hơn và có điều kiện tiếp cận thuận lợi hơn.

Chính phủ Mỹ đã đầu tư trực tiếp vào MP Materials, công ty vận hành mỏ đất hiếm duy nhất tại Mỹ, cùng một doanh nghiệp khai thác lithium và một công ty tái chế pin cũng như các sản phẩm khác chứa đất hiếm.

Ông Scott Dunn, CEO của Noveon Magnetics, cho rằng những khoản đầu tư này sẽ góp phần làm giảm đòn bẩy của Trung Quốc. Tuy nhiên, việc thay đổi cục diện là rất khó trong thời gian ngắn, khi hơn 90% nguồn cung đất hiếm toàn cầu hiện vẫn đến từ Trung Quốc.

“Rất ít đơn vị có thể dựa vào thành tích đã được kiểm chứng để đảm bảo năng lực cung ứng trong từng trường hợp cụ thể. Và rõ ràng đó phải là điểm khởi đầu, đặc biệt nếu bạn là Chính phủ Mỹ”, ông Dunn nói. Công ty của ông hiện đã sản xuất hơn 2.000 tấn nam châm mỗi năm tại một nhà máy ở Texas, sử dụng các nguyên tố có nguồn gốc ngoài Trung Quốc.

Lan Anh