Giấc mơ ngân hàng số thực sự

Khi ngân hàng rời khỏi quầy giao dịch

Nếu quay lại khoảng đầu thập niên 2010, để chuyển tiền, người ta thường phải thu xếp công việc để đến ngân hàng (NH), ngồi chờ trên những hàng ghế đông đúc, đợi đến lượt lấy số, điền tay thông tin rồi chờ đóng dấu xác nhận. Mỗi giao dịch dù nhỏ cũng tiêu tốn không ít thời gian và năng lượng. Khi đó, khó ai hình dung rằng vài năm sau, phần lớn giao dịch tài chính cá nhân có thể hoàn tất trong vài chục giây trên màn hình điện thoại.

Ngày nay, NH đã “rời khỏi” quầy giao dịch để nằm gọn trong túi áo. Từ chuyển tiền vài chục ngàn đến hàng trăm triệu đồng, từ thanh toán hóa đơn dịch vụ sinh hoạt, mua vé tàu xe, máy bay, đến gửi tiết kiệm hay mở thẻ, tất cả được thực hiện trên ứng dụng NHS. NH không còn gắn với không gian vật lý, mà đi theo người dùng suốt hành trình tài chính hàng ngày. Với nhiều người trẻ, khái niệm “đến NH” gần như đã biến mất khỏi đời sống thường nhật.

Cuộc chuyển dịch này không chỉ đến từ sự phát triển của công nghệ, mà từ một sự thay đổi tư duy toàn ngành. NHS không còn là “phần bổ sung”, mà trở thành trụ cột chiến lược. Mỗi năm, ứng dụng NHS lại được làm mới, đẩy cuộc đua năng lực số tiến thêm một nấc. Hầu hết NH thương mại đều coi số hóa là chiến lược sống còn, mobile banking trở thành “mặt tiền” mới. Trong cuộc đua âm thầm ấy, quy trình ngày càng tinh gọn, còn trải nghiệm khách hàng dần trở thành thước đo cạnh tranh quan trọng nhất.

Bức tranh NHS Việt Nam vì thế trở nên sôi động. Có NH thử nghiệm mô hình kinh doanh số song song với NH truyền thống. Có NH xây dựng các chi nhánh tự động, không cần nhân viên trực tiếp. Có NH đưa trí tuệ nhân tạo, nhận diện sinh trắc học, định danh điện tử vào từng bước giao dịch.

Trong cuộc đua số ấy, sự chuyển mình của các NH Việt hiện lên khá rõ nét. TPBank sớm tạo khác biệt với LiveBank gần như không cần quầy giao dịch. VPBank đã thử nghiệm các mô hình NHS hướng tới bán lẻ. VIB đẩy mạnh ứng dụng dữ liệu và AI trong cá nhân hóa sản phẩm. OCB xây dựng hệ sinh thái OMNI. Nam A Bank phát triển không gian giao dịch số và chi nhánh tự động…

Và sự chuyển mình khá rõ…

Gần đây, nhiều NHS nổi lên sau hoạt động chuyển giao bắt buộc như DongABank sau khi về với HDBank trở thành Vikki Bank, được định vị là NHS phục vụ SME (cung cấp sản phẩm, dịch vụ tài chính hoặc giải pháp công nghệ dành riêng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa) và cá nhân hoàn toàn trên nền tảng số. NH Xây dựng đổi tên thành VCBNeo sau khi về chung nhà với Vietcombank, hướng tới mô hình NHS độc lập, đủ sức cạnh tranh với fintech và neo-bank khu vực, đồng thời đóng vai trò như một “phòng thí nghiệm” để Vietcombank thử nghiệm các mô hình tài chính mới trên nền tảng hạ tầng và hệ sinh thái sẵn có.

Không chỉ các NH lớn, những tổ chức quy mô nhỏ hơn cũng nhập cuộc bằng những không gian giao dịch số, những mô hình NH thế hệ mới tập trung vào SME và khách hàng cá nhân qua kênh số. Và bên cạnh đó là những cuộc bắt tay của NH - fintech – bigtech mở rộng hệ sinh thái, đưa dịch vụ tài chính len sâu vào các nền tảng quen thuộc của người dùng.

Cuộc chơi này không chỉ đòi hỏi chi phí đầu tư công nghệ lớn, mà có thể nói là khổng lồ cho thấy tinh thần đổi mới của ngành NH rất cao. Đổi lại, NH giành được một thị trường rộng chưa từng có. Hàng chục triệu người trưởng thành sở hữu tài khoản thanh toán, hàng tỷ giao dịch số mỗi năm, cùng một thế hệ khách hàng coi trải nghiệm số là chuẩn mực mặc định. Những ứng dụng NHS được đầu tư chỉn chu, mượt mà nay đã trở thành niềm tự hào và cũng là “bộ nhận diện” mới của mỗi NH.

Kết quả từ chuyển tiền 24/7, thanh toán hóa đơn, gửi tiết kiệm trực tuyến, mở thẻ… đến các dịch vụ phức tạp hơn như vay tiêu dùng, đầu tư nhỏ lẻ, bảo hiểm… đều được gói gọn trong một ứng dụng duy nhất. Thanh toán không tiền mặt vì thế lan tỏa với tốc độ chóng mặt. Mã QR xuất hiện ở khắp mọi nơi, từ siêu thị đến chợ dân sinh, từ quán cà phê đến bãi giữ xe. Giao dịch số tăng trưởng bùng nổ, phản chiếu một xã hội đang dịch chuyển rất tự nhiên sang những thói quen tài chính mới nhờ sự đầu tư của ngành NH.

Nhưng “NH trong túi” đã trở nên… chật chội

NHS Việt Nam đã đạt được những bước tiến dài, thậm chí rất ấn tượng về trải nghiệm, độ phủ và mức độ chấp nhận của người dùng. Song đặt trong bối cảnh rộng hơn là khu vực và thế giới, phần lớn những thành quả ấy vẫn chủ yếu dừng lại ở “bề nổi” của số hóa, thuận tiện trong giao dịch và thanh toán, hơn là chạm tới lõi giá trị của một mô hình NHS toàn diện.

Các ứng dụng NHS trở thành “siêu thị tài chính” với đủ loại sản phẩm, ưu đãi, đầu tư, bảo hiểm… nhưng trải nghiệm lại thiếu liền mạch, chỉ số hóa giao dịch, chứ chưa thực sự trở thành bộ não tài chính của khách hàng. Trong khi đó, AI, dữ liệu lớn và tự động hóa đang tiến rất nhanh ở phía sau. Một khoảng cách dần hiện hữu là công nghệ phát triển nhanh hơn khả năng hấp thụ của cả NH lẫn người dùng cuối.

Trong khi đó ở nhiều quốc gia, NHS từ lâu đã vượt xa vai trò thanh toán. Revolut là NH kỹ thuật số ra đời tại Anh từ năm 2015, không có chi nhánh vật lý nhưng cung cấp một hệ sinh thái tài chính toàn diện, từ tài khoản đa tiền tệ, chuyển tiền quốc tế, quản lý tài chính cá nhân và doanh nghiệp, đến đầu tư, tài sản số và các công cụ thông minh dựa trên AI. Nay với hơn 65 triệu khách hàng tại hơn 160 quốc gia và vùng lãnh thổ, Revolut được sử dụng như một “trung tâm tài chính cá nhân” đúng nghĩa.

Hay như Monzo (Anh), bắt đầu chỉ với một ứng dụng đơn giản, cho phép theo dõi chi tiêu theo thời gian thực, minh bạch và dễ hiểu. Được cộng đồng người dùng góp ý trực tiếp cho đội ngũ sản phẩm, Monzo xây dựng NH theo cách lấy trải nghiệm làm lõi, dữ liệu làm nền và niềm tin làm vốn. Từ đó, Monzo từng bước mở rộng sang cho vay, tiết kiệm, “mua trước – trả sau” và dịch vụ cho doanh nghiệp nhỏ. Sau gần một thập niên, NHS này không chỉ có hàng chục triệu khách hàng, mà còn xây dựng được mô hình kinh doanh bền vững. NHS trong trường hợp này là một mô hình kinh doanh hoàn chỉnh, không phải phiên bản số hóa của NH truyền thống.

KakaoBank (Hàn Quốc) cũng cho thấy NHS không chỉ là câu chuyện thanh toán hay chuyển tiền tiện lợi mà là một công cụ phân bổ tín dụng hiệu quả. Được xây dựng trên hệ sinh thái KakaoTalk, NH này khai thác dữ liệu hành vi để chấm điểm tín dụng, cá nhân hóa sản phẩm và cấp vốn hoàn toàn trực tuyến cho các cá nhân lẫn doanh nghiệp nhỏ. Năm 2021, KakaoBank IPO trên sàn Seoul, huy động khoảng 2,2 tỷ USD, minh chứng cho niềm tin của thị trường vào mô hình NHS vượt ra ngoài thanh toán.

Cần khung pháp lý hoàn chỉnh

Sao Việt Nam chưa đi xa đến vậy? Giới chuyên gia cho rằng, Việt Nam có những cái khó riêng như khung pháp lý còn thận trọng, yêu cầu an toàn hệ thống cao, thị trường tài chính phụ thuộc lớn vào NH truyền thống, mức độ sẵn sàng dữ liệu chưa đồng đều. Các NH vừa phải số hóa, vừa xử lý di sản công nghệ cũ, vừa đáp ứng yêu cầu tuân thủ ngày càng chặt chẽ. Trong bối cảnh đó, ưu tiên cho thanh toán, mảng dễ thấy hiệu quả và ít rủi ro là lựa chọn hợp lý.

Nhưng nếu chỉ dừng lại ở đó, NHS sẽ khó tạo ra bước nhảy vọt. Thanh toán sớm trở thành “hàng hóa phổ thông”, nơi lợi thế cạnh tranh nhanh chóng bị bào mòn. Muốn đi xa hơn, cần phải mở rộng dịch vụ và yếu tố then chốt để mở rộng không chỉ là công nghệ, mà là dữ liệu. Chẳng hạn trong cho vay, NH phải ra quyết định trước khi rủi ro xảy ra. Dữ liệu giúp NH nhìn thấy khả năng trả nợ trong tương lai, thay vì chỉ dựa vào tài sản đảm bảo và hồ sơ quá khứ. Thông qua dữ liệu giao dịch, dòng tiền, hành vi chi tiêu và lịch sử trả nợ, NH có thể chấm điểm tín dụng chính xác hơn, cá nhân hóa hạn mức và lãi suất cho từng khách hàng, đồng thời giám sát khoản vay theo thời gian thực để cảnh báo sớm rủi ro.

Tuy nhiên, tại Việt Nam, việc khai thác và chia sẻ dữ liệu vẫn gặp nhiều rào cản do yêu cầu cao về an toàn, bảo mật thông tin và khuôn khổ pháp lý còn thận trọng. Dữ liệu phân tán, thiếu cơ chế kết nối và chia sẻ có kiểm soát, nên NH khó xây dựng bức tranh đầy đủ về khách hàng. Đây cũng là một trong những nguyên nhân cho vay số chưa thể bứt phá mạnh như ở nhiều thị trường phát triển.

Kinh nghiệm thế giới cho thấy, dữ liệu là tài sản cốt lõi của NHS. Việc sử dụng dữ liệu đúng cách, kết hợp với năng lực công nghệ và chia sẻ trong một hệ sinh thái liên thông, giúp NH quản trị rủi ro tốt hơn và tạo ra giá trị thực cho khách hàng. Dữ liệu không còn là thu thập càng nhiều càng tốt, mà phải đúng, sạch, được phép và chuyển hóa được thành quyết định. Điều đó đòi hỏi NH quản lý trọn vẹn hành trình khách hàng và tái định vị vai trò của công nghệ và con người: AI để dự báo và đồng hành, nhân sự để tư vấn và giải quyết vấn đề. Chỉ khi nâng cấp năng lực số một cách nghiêm túc, NHS mới có thể chuyển mình từ một ví thanh toán tiện lợi thành một NHS đúng nghĩa.

Mỗi mùa xuân đến, người ta thường nói về hy vọng. Với NHS Việt Nam, hy vọng không nằm ở việc có thêm bao nhiêu tính năng mới, mà ở việc dám tái định nghĩa chính mình. Từ một ứng dụng thanh toán tiện lợi, NHS có thể trở thành người bạn tài chính thông minh: hiểu khách hàng, giúp họ ra quyết định tốt hơn, an tâm hơn và tự do hơn trong quản lý tiền bạc. Con đường ấy không ngắn, không dễ và không thể sao chép nguyên mẫu từ thế giới. Nhưng những gì đã làm được cho thấy Việt Nam có đủ nền tảng, đủ thị trường và đủ khát vọng.

THIÊN MINH