Giải bài toán đưa di sản thành tài sản

Di sản “tự kể chuyện” bằng ngôn ngữ của công nghệ

Từ năm 2023 đến nay, tour đêm “Tinh hoa đạo học” tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám – một trong những sản phẩm văn hóa đặc sắc của Hà Nội được đưa vào trải nghiệm đã thu hút sự quan tâm của đông đảo người dân và du khách đến với Thủ đô. Ở đó, mỗi câu chuyện lịch sử được kể lại bằng những hiệu ứng của công nghệ, không còn khô cứng, mà trở nên sống động, gần gũi, chạm tới cảm xúc của người xem, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Tour đêm “Tinh hoa đạo học” tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám – một trong những sản phẩm văn hóa đặc sắc của Hà Nội. Ảnh: Phạm Hùng

Tour đêm tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám là hành trình tái hiện sinh động câu chuyện học hành, khoa cử của người xưa. Đến với tour này, du khách bắt đầu từ cổng vào, theo bước chân sĩ tử qua các chặng: ấu thơ - học ở trường làng - đi thi - vinh quy bái tổ.

Điểm khác biệt của trải nghiệm nằm ở sự kết hợp giữa giá trị truyền thống và công nghệ hiện đại: tương tác với rùa AI, trải nghiệm thực tế ảo, tham gia lớp học thầy đồ, vẽ tranh, thưởng thức nghệ thuật dân gian. Cùng với đó là hệ thống trình chiếu phim 3D, âm thanh - ánh sáng được dàn dựng công phu, tạo nên một không gian vừa hấp dẫn, vừa gần gũi, giúp di sản trở nên sống động hơn trong đời sống đương đại.

TS Lê Thị Minh Lý, Phó Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Việt Nam. Ảnh: Phan Anh

Chia sẻ cảm nhận về tour đêm tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, TS Lê Thị Minh Lý, Phó Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Việt Nam cho rằng, đây là một minh chứng rõ nét cho cách để di sản “tự kể chuyện” bằng ngôn ngữ của công nghệ hiện đại.

Theo bà, điểm cốt lõi của chương trình là làm nổi bật tinh thần hiếu học của dân tộc, gợi mở những câu hỏi căn bản như học như thế nào, học để làm gì, từ đó khơi dậy cảm xúc và truyền cảm hứng học tập cho công chúng. Những thông điệp này được chuyển tải một cách tự nhiên, thông qua trải nghiệm thay vì áp đặt hay minh họa khô cứng.

Dù vẫn còn những khó khăn nhất định về hạ tầng và việc công chúng chưa thực sự quen với loại hình tham quan ban đêm, song chương trình đã và đang tạo được hiệu ứng tích cực. Phản hồi từ người tham gia ngày càng khẳng định sức hấp dẫn của mô hình, mở ra hướng đi giàu tiềm năng trong việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản theo hướng sáng tạo và lan tỏa rộng rãi hơn trong cộng đồng.

Không để di sản “ngủ quên”

Khẳng định yêu cầu không để di sản "ngủ quên", GS.TSKH Vũ Minh Giang, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam cho rằng, vấn đề không nằm ở việc thiếu tài nguyên, mà ở cách thức đánh thức và chuyển hóa những giá trị ấy thành sản phẩm văn hóa sống động, hấp dẫn công chúng hôm nay.

GS.TSKH Vũ Minh Giang, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam. Ảnh: Phan Anh

Ông thẳng thắn nhìn nhận, bên cạnh những mô hình thành công như tour đêm tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, vẫn còn không ít di tích giàu giá trị nhưng chưa được khai thác tương xứng, còn im lìm trong đời sống đương đại. Trước đây, nhiều di tích gần như khép lại khi đêm xuống, thiếu vắng hoạt động trải nghiệm. Tuy nhiên, với sự hỗ trợ của công nghệ và cách làm mới, các không gian di sản đang dần trở nên sống động hơn, giúp người xem không chỉ “ngắm” mà còn “hiểu” và “cảm”.

Dẫn chứng từ chính trải nghiệm của mình khi tham gia tái hiện thời khắc thiêng liêng - khoảnh khắc Bác Hồ đọc Tuyên ngôn Độc lập, GS.TSKH Vũ Minh Giang cho rằng, khi công nghệ được ứng dụng hiệu quả, người xem có thể cảm nhận lịch sử một cách trực tiếp, chân thực và đầy xúc động. Đây chính là hướng đi quan trọng để biến di sản thành những sản phẩm văn hóa có sức lan tỏa.

Theo GS. TSKH Vũ Minh Giang, Hà Nội có nhiều di sản và sự kiện lịch sử đủ tầm để phát triển những sản phẩm tương tự, vấn đề là cần có tư duy đổi mới và cách làm bài bản.

Tựu chung lại, để di sản không còn “ngủ quên”, điều quan trọng là phải đưa di sản trở lại với đời sống bằng những hình thức thể hiện mới mẻ, giàu trải nghiệm - nơi công nghệ, sáng tạo và chiều sâu lịch sử cùng hội tụ để chạm tới cảm xúc của công chúng hôm nay.

5 yếu tố để khai thác di sản thành công

TS Nguyễn Thị Minh Lý nêu quan điểm, muốn sáng tạo công nghiệp văn hóa hay muốn khai thác di sản thành công, có 5 yếu tố cơ bản. Trước hết, phải có sự hiểu biết rất sâu sắc về di sản, vì chỉ khi hiểu thì mới có cảm xúc và ý tưởng sáng tạo để khai thác.

TS Nguyễn Thị Minh Lý cho rằng, có 5 yếu tố để khai thác di sản thành công. Ảnh: Phan Anh

Thứ hai, phải biết nhu cầu của khách, biết khách đang cần gì, chứ không phải chỉ sáng tạo ra những gì chúng ta chúng ta có hoặc cái chúng ta muốn. Chúng ta phải đánh giá khách xem phải đâu là khách mục tiêu, đâu là khách tiềm năng, đâu là khách mà cần phải gọi, mời họ đến và đặc biệt cần thu hút sự tham gia của giới trẻ.

Thứ ba, phải thổi vào di sản những sức sống mới. Chúng ta thấy các chương trình nghệ thuật thành công hiện nay đều có yếu tố mới. Vẫn bài dân ca ấy, vẫn bài hát Chiếc khăn Piêu hay những bài hát cách mạng quen thuộc nhưng nếu được thổi một sức sống mới, thể hiện bằng một cách khác, tự nhiên lại có lượng công chúng đông đảo.

Thứ tư, phải đầu tư xứng tầm. Bất kỳ một chương trình lớn nhỏ đều cần phải đầu tư mới đến được công chúng. Công chúng là đích đến. Nếu không tới được đích thì các chương trình chỉ dừng ở mức thử nghiệm mà thôi.

Thứ năm, phải nhận biết và tháo gỡ được những điểm nghẽn. Dù nghẽn về đất đai, mặt bằng hay nguồn lực con người..., thì cũng phải tìm cách tháo gỡ ngay.

TS Nguyễn Thị Minh Lý khẳng định, phải có đủ 5 yếu tố nêu trên thì mới có thể thành công trong khai thác di sản.

Nâng cao nhận thức của toàn xã hội

Để phát huy giá trị di sản, GS.TSKH Vũ Minh Giang cho rằng, nhận thức ở tất cả các tầng lớp, từ người quản lý, lãnh đạo cho đến các chuyên gia và xã hội đóng vai trò rất quan trọng.

Để phát huy giá trị di sản, GS.TSKH Vũ Minh Giang cho rằng, nhận thức đóng vai trò quan trọng. Ảnh: Phan Anh

Để nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của văn hóa đối với cuộc sống, với kinh tế xã hội và khả năng khai thác văn hóa để trở thành nguồn lực cho sự phát triển, vấn đề nhận thức cần được nhìn nhận đầy đủ và trực diện. Nếu còn thờ ơ, cho rằng văn hóa là câu chuyện ở đâu đó, hoặc của ai đó và không có điều kiện để quan tâm thì chúng ta chưa đạt yêu cầu.

Với việc huy động nguồn lực, GS.TSKH Vũ Minh Giang cho rằng, phải mở rộng xã hội hóa ở nội dung này. Muốn như vậy, chúng ta phải tháo gỡ một số điểm nghẽn về cơ chế chính sách. Chúng ta phải lấy hiệu quả, lấy khai thác tiềm năng ở mức tối tối đa làm thước đo người quản lý, người lãnh đạo.

“Để giải quyết các thách thức này, đòi hỏi nhiều giải pháp đồng bộ, nhưng quan trọng nhất vẫn là vấn đề nhận thức. Tiếp đó là giải quyết những điểm nghẽn về cơ chế, chính sách; đào tạo nguồn nhân lực (gồm nhà khoa học, nhà quản lý và người thực thi nhiệm vụ). Ngoài ra, việc huy động nguồn lực cũng phải đa dạng, phong phú, có bệ đỡ và có nền tảng pháp lý vững chắc”, GS.TSKH Vũ Minh Giang nhấn mạnh.

Nhóm Phóng viên