Giải mã bí ẩn 18 bức tranh ma nhai về các vị la hán 600 năm tuổi

"Viên ngọc" ẩn mình ở ngôi chùa cổ

Ninh Bình nổi tiếng với những danh thắng hào nhoáng, những ngôi chùa bề thế hay các khu du lịch tấp nập của đất Cố đô, nhưng hành trình tìm đến chùa Phong Phú (P. Tây Hoa Lư, Ninh Bình) sẽ là một trải nghiệm hoàn toàn khác biệt.

Giữa vùng đất lúa trù phú, nơi những dãy núi đá vôi trùng điệp bao bọc lấy những cánh đồng xanh ngắt, chùa Phong Phú hiện lên như một nốt trầm tĩnh lặng, tách biệt hoàn toàn với những xô bồ của đời sống thường nhật. Không cổng tam quan nguy nga, không gác chuông rợp bóng, ngôi chùa sở hữu vẻ đẹp của sự khiêm nhường, nơi mà hơi thở của lịch sử hòa quyện cùng sự thanh tịnh của thiên nhiên.

Động Liên Hoa có 18 bức tranh ma nhai hình 18 vị la hán.

Điều thực sự khiến người lữ khách phải dừng chân không nằm ở kiến trúc ngôi chùa, mà nằm ở "viên ngọc quý" ẩn mình phía Tây khuôn viên của Động Liên Hoa. Bước qua lối vào nhỏ hẹp, ngay khi rẽ vào lòng động, không khí mát lạnh tỏa ra từ vách đá vôi hàng triệu năm tuổi. Trong mùi nhang trầm thoang thoảng và không gian tĩnh mịch, thị giác của người xem dần thích nghi với những đường nét trên vách đá.

Ở độ cao hơn một mét so với mặt đất, một hệ thống tranh khắc chạy dài theo hàng ngang hiện ra đầy ngoạn mục. Đó chính là 18 vị La Hán, những bậc chân tu được khắc tạc trực tiếp vào thân đá (ma nhai) bằng sự tài hoa và lòng thành kính của người xưa.

Các bức tranh ma nhai hình 18 vị la hán được khắc trên vách đá theo hàng ngang.

Theo ghi chép trên bia tại chùa, chùa Phong Phú có từ thời vua Đinh Tiên Hoàng (thế kỷ X) hiệu là “Khúc Mộ tự, Cô Phong sơn” nghĩa là chùa Khúc Mộ, núi Cô Phong.

Tại đây, có bia đá tạc thời Kiến Gia (1211-1224), dòng lạc khoản thể hiện việc An Quốc Đại Vương (thời Đinh) khai sáng động Cô Phong thành chùa với tên là Khúc Mộ.

Hai bên vách đá của động có chạm khắc hình ảnh 18 vị La Hán, mỗi bên 9 hình với kích thước và hình dáng khác nhau. Mỗi bức họa đều có dáng vẻ, tư thế, cử chỉ, nét mặt, bối cảnh không gian và cảnh vật khác nhau. Vị ngồi kiết già trên phiến đá, vị tay cầm gậy hoặc nâng tràng hạt, tay buông hoặc kết ấn...

Trong đó, bức họa có chiều cao lớn nhất (cả phần đài sen và bệ) là 93cm, thấp nhất là 67cm; bức có chiều ngang (rộng) lớn nhất (tính theo mép ngoài khung viền) là 57cm, ngắn nhất là 45cm.

Các bức tranh được khắc trực tiếp trên vách núi đá; mỗi bức đều có dòng chữ Hán, nội dung được xác định danh xưng của vị La Hán khắc trong bức tranh. Tuy nhiên, dòng chữ Hán trong nhiều tranh khắc đã mờ, mất chữ và rất khó, hoặc không thể đọc được nội dung cụ thể.

Đây không chỉ là những hình vẽ thông thường, mà là bộ tranh khắc đá mô tả hình ảnh các vị La Hán sớm nhất và cổ nhất của Việt Nam còn tồn tại cho đến ngày nay. Động Liên Hoa, vì thế, không chỉ là một danh thắng tự nhiên, mà đã trở thành một "bảo tàng vách đá" vô giá. Nó là bằng chứng đanh thép cho một thời kỳ hoàng kim của Phật giáo Việt Nam, nơi nghệ thuật điêu khắc đã đạt đến đỉnh cao tinh xảo.

Đứng trước 18 bức chân dung đá ấy, người xem như được chạm tay vào quá khứ, nghe được tiếng vọng từ hơn 600 năm trước, một di sản linh thiêng mà chúng ta có trách nhiệm gìn giữ cho thế hệ mai sau.

Trong động Liên Hoa còn có hệ thống các tượng đá.

Những ẩn số chưa có lời giải

Theo đại diện Sở Văn hóa và Thể thao Ninh Bình, bộ 18 tranh khắc ma nhai các vị La Hán trên vách động Liên Hoa, núi Cô Phong, có niên đại xác định là cuối thời Lý, đầu thời Trần. Đặc biệt, 18 tranh khắc 18 vị La Hán là các bức ma nhai khắc trên vách động duy nhất hiện có ở Việt Nam.

Cũng theo đại diện sở này, bộ 18 tranh khắc 18 vị La Hán là hiện vật gốc, độc bản, hiếm có của loại hình ma nhai, không trùng lặp, cổ nhất của Việt Nam và là tư liệu quý hiếm cho việc nghiên cứu nghệ thuật Phật giáo thời Trần, nghệ thuật và lịch sử Phật giáo Việt Nam.

Tuy nhiên, trải qua nhiều thế kỷ, khắc trên chất liệu đá, các bức tranh khắc chịu nhiều tác động của yếu tố tự nhiên nên bề mặt một số bức tranh La Hán có hiện tượng bị bào mòn, xước, mờ nét và bong vỡ chi tiết chạm khắc, một số dòng chữ Hán chú thích bên cạnh các bức họa đã bị mờ nét.

Ngành văn hóa tỉnh Ninh Bình đang nỗ lực phối hợp với các chuyên gia Hán Nôm để khôi phục và đối chiếu với Pháp trụ ký (tài liệu kinh điển ghi chép về các vị La Hán). Đây là một công việc tỉ mỉ, đòi hỏi sự kết hợp giữa khảo cổ học, nghệ thuật học và tôn giáo học để giải mã mã gen di sản của cha ông.

Được biết, vào đầu tháng 2/2026, bộ tranh khắc ma nhai 18 vị La Hán tại động Liên Hoa, núi Cô Phong, chùa Phong Phú đã được công nhận là Bảo vật Quốc gia. Và chùa Phong Phú đã được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia vào năm 1997.

Việc bộ tranh 18 vị La Hán được vinh danh là Bảo vật Quốc gia là một sự ghi nhận xứng đáng cho giá trị lịch sử - văn hóa đặc biệt của địa danh này. Nó không chỉ nâng tầm giá trị cho du lịch Ninh Bình mà còn mở ra những hướng nghiên cứu mới về mỹ thuật thời Trần – thời kỳ hoàng kim của Phật giáo Việt Nam.

Trong động Liên Hoa cũng có nhiều bia đá cổ.

Giữa nhịp sống hối hả, động Liên Hoa như một khoảng lặng của thời gian. Những nét khắc 600 năm tuổi vẫn ở đó, lặng lẽ kể câu chuyện về đức tin, về sự tài hoa của người thợ đá Việt xưa và về một giai đoạn lịch sử hào hùng.

Tuy nhiên, việc bảo tồn một "bảo vật" nằm ngoài trời, chịu tác động trực tiếp của khí hậu nhiệt đới ẩm là một thách thức không nhỏ. Việc công nhận Bảo vật Quốc gia mới chỉ là bước đầu. Để 18 vị La Hán tiếp tục "trụ thế" thêm nhiều thế kỷ nữa trên vách đá động Liên Hoa, cần một chiến lược bảo tồn khoa học, bền vững và sự chung tay của cộng đồng.

Nếu có dịp về với đất cố đô, hãy thử một lần tách khỏi những ồn ào của các khu du lịch nổi tiếng, tìm về chùa Phong Phú. Bước chân vào động Liên Hoa, ngắm nhìn những bức tranh ma nhai, ta như thấy thời gian ngưng đọng, để rồi thêm trân quý những giá trị mà tiền nhân đã dày công để lại.

Đinh Huê - Kim Oanh