Giải pháp cải thiện 'chiều sâu' cho thị trường chứng khoán Việt Nam

Thị trường chứng khoán Việt Nam đã đạt quy mô tương đương 77,8% GDP, với thanh khoản thuộc nhóm cao nhất ASEAN. Tuy nhiên, dòng tiền vẫn tập trung vào cổ phiếu ngân hàng, bất động sản và nhà đầu tư cá nhân.

Giai đoạn phát triển tiếp theo đòi hỏi mở rộng cơ cấu doanh nghiệp niêm yết, thu hút nhà đầu tư tổ chức và tăng nguồn vốn dài hạn cho thị trường.

Thanh khoản lớn nhưng “chiều sâu” còn hạn chế

Năm 2025, quy mô vốn hóa thị trường cổ phiếu Việt Nam đạt 77,8% GDP, tăng từ 62,7% năm trước. Giá trị giao dịch bình quân hằng ngày cũng tăng mạnh so với năm 2020, phản ánh sự mở rộng nhanh chóng của thị trường sau nhiều năm thu hút dòng tiền cá nhân.

Theo nghiên cứu mới nhất về phát triển thị trường vốn ở khu vực Đông Nam Á của FiinRatings, ngành ngân hàng và bất động sản chiếm tổng cộng gần 50% vốn hóa thị trường cổ phiếu Việt Nam.

Riêng các tổ chức tín dụng chiếm 27,3%, bất động sản chiếm 22,6% vào cuối năm 2025. Hai nhóm ngành này cùng dịch vụ tài chính cũng nằm trong nhóm có giá trị giao dịch bình quân cao nhất.

Cấu trúc này cho thấy thị trường chứng khoán Việt Nam vẫn cần cải thiện chiều sâu, dù quy mô đã mở rộng đáng kể.

Thanh khoản có thể tăng nhanh khi dòng tiền tập trung vào những cổ phiếu lớn, được giao dịch thường xuyên nhưng mức độ đa dạng của cơ hội đầu tư vẫn hạn chế nếu phần lớn vốn hóa và hoạt động giao dịch xoay quanh một số ngành có tính chu kỳ cao.

Theo FiinRatings, diễn biến của thị trường cổ phiếu Việt Nam phụ thuộc đáng kể vào tăng trưởng tín dụng và chu kỳ kinh doanh.

Vốn hóa thị trường cổ phiếu Việt Nam theo sở giao dịch tăng trưởng trong dài hạn. Ảnh: FiinRatings

Khi các nhóm ngành chi phối thanh khoản cùng chịu tác động từ điều kiện tín dụng và tâm lý thị trường, những biến động tại một khu vực có thể ảnh hưởng đến hoạt động giao dịch trên diện rộng.

Sự phụ thuộc ấy cũng thể hiện trong cơ cấu huy động vốn của doanh nghiệp. Đến cuối năm 2025, dư nợ tín dụng ngân hàng tương đương 137% GDP, trong khi quy mô thị trường trái phiếu doanh nghiệp mới chỉ đạt khoảng 10,4% GDP. Thị trường cổ phiếu đã mở rộng nhưng ngân hàng vẫn giữ vai trò chủ đạo trong cung cấp vốn cho nền kinh tế.

Để tăng vai trò của nhà đầu tư tổ chức, thị trường cần phát triển đồng bộ cả ba yếu tố gồm doanh nghiệp niêm yết có chất lượng, sản phẩm đầu tư đa dạng và nguồn vốn dài hạn ổn định. Thanh khoản tăng sẽ tạo điều kiện cho thị trường phát triển nhưng chất lượng doanh nghiệp và cơ cấu nhà đầu tư mới quyết định khả năng duy trì đà tăng trưởng bền vững.

Nhà đầu tư tổ chức chưa trở thành trụ cột

Sự khác biệt giữa quy mô giao dịch và chất lượng cấu trúc thị trường thể hiện rõ trong cơ cấu nhà đầu tư.

Theo FiinRatings, nhà đầu tư cá nhân chiếm 54,1% hoạt động giao dịch cổ phiếu tại Việt Nam năm 2025, trong khi tỷ trọng giao dịch của nhà đầu tư nước ngoài là 11,6%. Đây là mức tham gia của nhà đầu tư cá nhân cao nhất trong nhóm thị trường ASEAN được so sánh trong báo cáo.

Dòng tiền cá nhân góp phần mở rộng thanh khoản và đưa thị trường đến gần hơn với công chúng. Tuy nhiên, khi hoạt động giao dịch phụ thuộc lớn vào nhóm nhà đầu tư này, thanh khoản có thể biến động theo tâm lý ngắn hạn.

FiinRatings đánh giá hoạt động giao dịch tại Việt Nam mang tính chu kỳ, trong khi sự tham gia của các tổ chức đầu tư vẫn còn hạn chế so với tiềm năng của nền kinh tế.

Nhà đầu tư tổ chức có thể tạo ra khác biệt nhờ khả năng phân tích cơ bản, phân bổ vốn theo chiến lược và nắm giữ tài sản dài hạn. Sự hiện diện lớn hơn của nhóm này cũng có thể hỗ trợ quá trình xác lập giá, tạo thanh khoản ổn định và mở rộng khả năng huy động vốn của doanh nghiệp.

Dù vậy, vốn tổ chức chỉ có thể phát huy vai trò khi thị trường cung cấp đủ tài sản đáp ứng yêu cầu về chất lượng, tính minh bạch và khả năng đầu tư.

Ở Việt Nam, những hạn chế nằm ở cả phía nhà đầu tư lẫn doanh nghiệp phát hành. FiinRatings cho biết các quỹ bảo hiểm và Bảo hiểm xã hội Việt Nam chịu những giới hạn đáng kể đối với việc phân bổ vốn vào chứng khoán phi chính phủ.

Giá trị giao dịch cổ phiếu bình quân hằng ngày. Ảnh: FiinRatings

Điều này hạn chế khả năng trở thành nguồn cầu ổn định cho trái phiếu doanh nghiệp, đặc biệt với những công cụ phục vụ nhu cầu vốn dài hạn.

Trong khi đó, thị trường cổ phiếu còn thiếu nguồn cung đa dạng từ các doanh nghiệp lớn ngoài những ngành đang chi phối vốn hóa.

Hoạt động IPO đã có dấu hiệu khởi sắc từ năm 2025 nhưng các đợt phát hành gần đây tập trung nhiều vào lĩnh vực dịch vụ tài chính, đặc biệt là chứng khoán. Chỉ có 17 doanh nghiệp niêm yết mới trên HoSE và HNX năm 2025, thấp hơn đáng kể so với giai đoạn trước năm 2021.

Một trở ngại khác là tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng thấp. Theo FiinRatings, cổ đông kiểm soát tại nhiều doanh nghiệp chuẩn bị IPO thường vẫn nắm trên 65% vốn sau khi niêm yết. Cơ cấu sở hữu tập trung làm thu hẹp lượng cổ phiếu thực sự có thể giao dịch, đồng thời hạn chế khả năng đầu tư của những quỹ cần phân bổ lượng vốn lớn.

Số lượng doanh nghiệp đáp ứng tiêu chuẩn đầu tư và mức độ đa dạng của hàng hóa trên thị trường quyết định khả năng mở rộng danh mục của các tổ chức. Khi dòng vốn tổ chức gia tăng, thị trường cũng có thêm nguồn cầu dài hạn cho các đợt phát hành.

Nâng hạng mở cánh cửa, cải cách quyết định dòng vốn ở lại

Lộ trình nâng hạng mở ra cơ hội thu hút dòng vốn quốc tế cho thị trường chứng khoán Việt Nam. Theo FiinRatings, khả năng tiếp cận của nhà đầu tư nước ngoài đã được nhiều cải thiện về các cơ chế quản lý như nhờ bỏ yêu cầu ký quỹ trước giao dịch đối với nhà đầu tư tổ chức nước ngoài theo Thông tư 68/2024, vận hành hệ thống KRX từ tháng 5/2025 và đơn giản hóa thủ tục mở tài khoản theo Thông tư 08/2026.

Việc FTSE Russell nâng Việt Nam lên thị trường mới nổi thứ cấp từ tháng 9/2026 được kỳ vọng thúc đẩy dòng vốn quốc tế. Để thu hút vốn dài hạn, thị trường cần tiếp tục cải thiện chất lượng doanh nghiệp, tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng và tính minh bạch.

FiinRatings lưu ý những hạn chế trong quản trị doanh nghiệp, đặc biệt về tính độc lập của hội đồng quản trị, minh bạch chủ sở hữu hưởng lợi cuối cùng và giao dịch với bên liên quan. Đây là những yếu tố ảnh hưởng đến khả năng đánh giá rủi ro và bảo vệ quyền lợi cổ đông thiểu số.

Thị trường chứng khoán Việt Nam vẫn cần cải thiện chiều sâu, dù quy mô đã mở rộng đáng kể. Ảnh: Hoàng Anh

Thị trường trái phiếu doanh nghiệp cũng cần đa dạng hóa nguồn cung và nhà đầu tư. Cuối năm 2025, dư nợ trái phiếu doanh nghiệp Việt Nam đạt khoảng 53,7 tỷ USD, trong đó tổ chức tín dụng chiếm 51,5% và doanh nghiệp bất động sản chiếm 28,9%. Cơ cấu này cho thấy vốn nợ vẫn tập trung vào hai nhóm ngành gắn chặt với tín dụng và chu kỳ tài sản.

Các quy định về xếp hạng tín nhiệm bắt buộc và giới hạn đòn bẩy góp phần tăng kỷ luật thị trường. Thanh khoản thứ cấp và cơ sở nhà đầu tư cần tiếp tục được mở rộng để hình thành giá tham chiếu đáng tin cậy, đồng thời tạo điều kiện chuyển nhượng trái phiếu linh hoạt hơn.

FiinRatings đề xuất mở rộng vai trò của các tổ chức bảo hiểm và Bảo hiểm xã hội Việt Nam trong cung cấp vốn dài hạn. Hướng đi này cần gắn với cơ chế quản lý rủi ro phù hợp và các sản phẩm có chất lượng tín dụng, kỳ hạn, lợi suất đáp ứng yêu cầu của nhà đầu tư.

Với doanh nghiệp chưa có lịch sử tín dụng dài, bảo lãnh và tăng cường tín dụng từ các định chế tài chính phát triển có thể hỗ trợ huy động vốn tư nhân.

Kinh nghiệm từ Việt Nam, Indonesia và Philippines cho thấy những điểm nghẽn phổ biến gồm cơ sở nhà đầu tư tổ chức còn hẹp, nguồn cung doanh nghiệp phát hành tập trung và thanh khoản thứ cấp hạn chế. Vì vậy, cải cách cần đồng thời nâng cao năng lực doanh nghiệp, cải thiện chức năng thị trường và huy động thêm vốn tư nhân.

Việt Nam đã có quy mô thị trường đủ lớn để thu hút sự quan tâm của nhà đầu tư. Để giảm phụ thuộc vào nhóm ngân hàng và bất động sản, thị trường cần mở rộng nguồn cung cổ phiếu sang nhiều ngành nghề, nâng chuẩn quản trị và thu hút thêm vốn dài hạn.

Nâng hạng tạo cơ hội tiếp cận dòng vốn quốc tế; chất lượng cải cách sẽ quyết định khả năng chuyển dòng vốn này thành nguồn tài trợ ổn định cho doanh nghiệp và nền kinh tế.