Giải pháp cứu 1,4 triệu thanh niên 'ba không'

Theo báo cáo của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), năm 2025, tỉ lệ tham gia lực lượng lao động đạt 68,6%. Chất lượng nguồn nhân lực tiếp tục được cải thiện, thể hiện qua việc ước tính 29,2% lực lượng lao động đã qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ.

Về giải quyết việc làm, cả năm 2025 có khoảng 52,4 triệu người có việc làm, tăng 578,3 nghìn người so với năm 2024. Tỉ lệ thất nghiệp trong độ tuổi lao động năm 2025 ở mức 2,22%, giảm nhẹ so với năm trước, tương ứng khoảng 1,06 triệu người thất nghiệp.

Tuy nhiên, thất nghiệp trong thanh niên (15-24 tuổi) vẫn ở mức cao. Riêng quý IV-2025, tỉ lệ này đạt 9,04%, cao hơn nhiều so với mức chung. Trong đó, khu vực thành thị lên tới 11,12%.

Lúng túng định hướng

Những con số trên không chỉ là thống kê khô khan mà hiện hữu trong đời sống của nhiều bạn trẻ. Nguyệt Thu (24 tuổi, ngụ TP.HCM) là một trường hợp điển hình. Tốt nghiệp đại học ngành kế toán gần hai năm, Thu vẫn chưa tìm được việc làm ổn định sau hai lần chuyển đổi công ty. Qua nhiều lần nộp hồ sơ, Thu nhận thấy các doanh nghiệp yêu cầu kinh nghiệm thực tế, kỹ năng phần mềm và khả năng thích ứng cao hơn so với những gì được trang bị trong quá trình học.

Hụt hẫng, Thu không có ý định theo học thêm các khóa đào tạo nâng cao, hiện ở nhà phụ giúp gia đình và dần rơi vào nhóm thanh niên không có việc làm, cũng không tham gia học tập, đào tạo. Thu chia sẻ, có thời điểm cô tự trấn an rằng đây là quãng thời gian cần nghỉ ngơi sau khi tốt nghiệp đại học, rồi mới tính đến việc tìm kiếm công việc phù hợp.

Thanh niên tìm việc làm tại Khu chế xuất Tân Thuận. Ảnh minh họa: HẢI NHI

Tương tự, Xuân Phiêu (24 tuổi, ngụ TP.HCM) vừa tốt nghiệp ngành cơ điện tử tại một trường đại học trên địa bàn thành phố. Sau khi về quê sinh sống khoảng ba tháng, Phiêu quay lại TP.HCM tìm việc làm. Trong thời gian chờ cơ hội phù hợp, anh chỉ làm các công việc thời vụ với thu nhập bấp bênh.

Phiêu cho biết từng có ý định theo học các khóa đào tạo nâng cao chuyên môn, song lại chần chừ vì lo ngại rủi ro “học không đúng nghề”. Nhiều bạn bè làm trái ngành chia sẻ chỉ nên học nâng cao khi đã có công việc chính thức, nếu không sẽ tốn kém chi phí và thời gian. Sự do dự đó khiến suốt hơn nửa năm qua, Phiêu vẫn chưa tìm được việc làm ổn định cũng như chưa tham gia đào tạo nghề bài bản.

Thanh niên cần được khai mở đúng cách

Ông Trần Anh Tuấn, chuyên gia dự báo nguồn nhân lực, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TP.HCM, cho rằng tình trạng thanh niên không học, không làm bắt nguồn từ sự lệch pha giữa giáo dục và thị trường lao động.

“Chương trình đào tạo, nhất là bậc phổ thông và đại học, còn nặng lý thuyết, thiếu kỹ năng thực hành. Công tác hướng nghiệp trong nhà trường mang tính hình thức, khiến nhiều học sinh chọn ngành theo xu hướng, gia đình, bạn bè, không sát năng lực và nhu cầu xã hội, dẫn đến chán nản, bỏ học hoặc theo nghề” - ông Trần Anh Tuấn nhận định.

Ông Trần Anh Tuấn, chuyên gia dự báo nguồn nhân lực, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TP.HCM. Ảnh: HẢI NHI

Theo ông Trần Anh Tuấn, áp lực thất nghiệp, thu nhập thấp và sự so sánh xã hội dễ khiến thanh niên mất động lực, tự ti, thậm chí rơi vào trạng thái trầm cảm. Một bộ phận thanh niên lựa chọn “không làm gì” do thiếu niềm tin vào cơ hội thăng tiến trong tương lai.

Cùng với đó, biến động kinh tế, tác động của tự động hóa và chuyển đổi số khiến nhiều việc làm giản đơn, lặp đi lặp lại dần biến mất, trong khi thanh niên chưa kịp thích nghi với yêu cầu kỹ năng mới.

Do đó, ông Trần Anh Tuấn cho rằng cần hướng nghiệp sớm từ THCS, THPT, xây dựng tư vấn nghề miễn phí cho thanh niên thất nghiệp, bỏ học. Chính sách hỗ trợ quay lại học tập cần đẩy mạnh qua học bổng, vay ưu đãi, miễn giảm học phí, đào tạo lại kỹ năng số.

Vị chuyên gia cho rằng Việt Nam không còn lợi thế lao động trẻ dồi dào khi dân số già hóa nhanh. Vì vậy, cần xây dựng nguồn nhân lực trẻ có văn hóa, nghề nghiệp chất lượng cao, thu nhập ổn định; các việc làm giản đơn sẽ dần mất đi, chỉ lao động có kỹ năng số mới phát triển.

Theo ông, chính sách Nhà nước phải tập trung nhóm thanh niên không học, không làm, làm rõ nguyên nhân, phân loại đối tượng, xây giải pháp hỗ trợ tiếp cận học nghề, an sinh xã hội.

Đồng quan điểm, ông Trần Công Bình, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục TP.HCM, cho rằng áp lực tâm lý và xã hội là nguyên nhân quan trọng khiến nhiều thanh niên rơi vào tình trạng không học, không làm.

“Không ít bạn trẻ rơi vào trạng thái chán nản, thiếu tự tin, không nhìn thấy triển vọng tương lai và dễ buông xuôi trước khó khăn.

Thực tế, các gia đình có thu nhập thấp thường không đủ khả năng hỗ trợ con cái theo học lâu dài, khiến tỉ lệ bỏ học ở nhóm thanh thiếu niên thuộc hộ nghèo cao hơn do áp lực kinh tế” - ông Trần Công Bình nhận định.

Từ thực tiễn đó, ông Bình cho rằng cần tăng cường các chương trình thực tập, việc làm bán thời gian cho sinh viên nhằm giúp tích lũy kinh nghiệm sớm. Nhiều doanh nghiệp cần phối hợp với nhà trường để tạo điều kiện cho sinh viên tiếp cận môi trường làm việc thực tế.

Tiềm năng của các học viện, hiệp hội nghề nghiệp trong lĩnh vực này còn lớn nhưng chưa được khai thác hiệu quả. Đặc biệt cần trang bị “kỹ năng chuyển đổi” để thanh niên thích ứng linh hoạt và tự tin hội nhập.

HẢI NHI