Giảm áp lực cho hệ thống điện quốc gia giữa cao điểm nắng nóng

Giữa cao điểm nắng nóng mùa hè 2026, khi phụ tải điện liên tiếp lập kỷ lục mới, phía sau dòng điện ổn định phục vụ sản xuất và sinh hoạt là áp lực rất lớn đối với toàn hệ thống điện quốc gia. Từ những người trực vận hành xuyên đêm tại các nhà máy, trạm biến áp, lực lượng truyền tải điện bám tuyến giữa núi cao, gió nóng và mưa đêm để sửa chữa, bảo dưỡng đường dây 220kV, 500kV, đến việc huy động cả các tổ máy chạy dầu giá thành cao để bảo đảm đủ điện… tất cả cho thấy bài toán an ninh năng lượng đang bước vào giai đoạn nhiều thách thức.

Mồ hôi người thợ điện rơi giữa “chảo lửa”, nỗ lực giữ vững an toàn hệ thống và dòng điện ổn định cho mọi nhà. Ảnh: EVNNPC

Trong bối cảnh đó, yêu cầu bảo đảm điện cho tăng trưởng kinh tế, đời sống dân sinh và chuyển đổi xanh càng cho thấy ý nghĩa chiến lược của Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Không chỉ là câu chuyện phát triển thêm nguồn điện, nghị quyết đặt ra yêu cầu xây dựng hệ thống năng lượng quốc gia hiện đại, an toàn, bền vững, đa dạng nguồn cung, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, đủ khả năng đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh của nền kinh tế trong bối cảnh biến đổi khí hậu và nhu cầu điện ngày càng tăng cao.

*Phụ tải điện liên tục lập kỷ lục mới

Theo Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (NSMO), phụ tải điện toàn quốc và miền Bắc đang tiếp tục tăng mạnh do ảnh hưởng của các đợt nắng nóng gay gắt diện rộng. Đáng chú ý, dù rơi vào cuối tuần nhưng miền Bắc vẫn liên tiếp xác lập các mức tiêu thụ điện cao nhất từ đầu năm 2026 đến nay.

Ngày 23/5, công suất cực đại của hệ thống điện quốc gia đạt 53.512 MW vào lúc 13 giờ 45 phút, sản lượng điện tiêu thụ đạt 1,116 tỷ kWh. Riêng miền Bắc ghi nhận công suất cực đại 26.562 MW vào lúc 22 giờ 20 phút, cao hơn 143 MW so với mức kỷ lục ngày 15/5 trước đó dù đây là ngày thứ Bảy.

Sản lượng điện tiêu thụ của miền Bắc đạt 551 triệu kWh, chiếm gần một nửa tổng sản lượng toàn hệ thống. Miền Nam đạt 460 triệu kWh và miền Trung đạt 105 triệu kWh. Cơ cấu huy động nguồn điện cho thấy nhiệt điện than tiếp tục đóng vai trò chủ lực với hơn 603 triệu kWh, tương đương 54,1% tổng sản lượng phát điện; thủy điện đạt 306,2 triệu kWh; điện khí 57 triệu kWh; điện mặt trời đạt 53,6 triệu kWh; điện mặt trời mái nhà khoảng 45,2 triệu kWh và điện gió đạt 30,1 triệu kWh.

Tổ thao tác lưu động Quy Nhơn (TTĐ Gia Lai) kiểm tra thiết bị tại TBA 220kV Quy Nhơn. Ảnh: Huy Hùng - TTXVN

Tổ thao tác lưu động Quy Nhơn (TTĐ Gia Lai) kiểm tra thiết bị tại TBA 220kV Quy Nhơn. Ảnh: Huy Hùng - TTXVN

Theo cập nhật đến 17 giờ ngày 24/5, dù là Chủ nhật nhưng công suất phụ tải toàn quốc tại cao điểm chiều vẫn đạt 47.854 MW, tương đương khoảng 90% ngày làm việc bình thường và là mức cao nhất từng ghi nhận trong ngày Chủ nhật, tăng 12,8% so với Chủ nhật tuần trước. Tại miền Bắc, công suất cao điểm chiều đạt 24.722 MW, tăng 16% so với tuần trước.

Đáng chú ý, Hà Nội cũng ghi nhận mức tiêu thụ điện tăng mạnh trong đợt nắng nóng này. Theo EVNHANOI, sản lượng điện tiêu thụ toàn thành phố ngày 24/5 đạt 109,9 triệu kWh, cao nhất từ đầu năm đến nay. Dù là thời điểm cuối tuần khi nhiều cơ quan, trường học nghỉ hoạt động, nhu cầu sử dụng điều hòa, quạt và các thiết bị làm mát trong hộ gia đình, dịch vụ và kinh doanh tăng cao đã khiến phụ tải Thủ đô tiếp tục leo thang.

Trước tình hình đó, EVNHANOI khuyến nghị người dân sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả với thông điệp “Hai Bật, Ba Tắt”. Theo đó, khách hàng được khuyến nghị bật điều hòa từ 26 độ C trở lên kết hợp sử dụng quạt; bật chế độ Eco trên các thiết bị điện. Đồng thời, cần tắt các thiết bị điện khi không sử dụng; hạn chế sử dụng đồng thời nhiều thiết bị công suất lớn và tắt nguồn điện chờ, rút phích cắm thiết bị khi không dùng.

Theo Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, ngày 25/5, nắng nóng gay gắt và đặc biệt gay gắt tiếp tục xuất hiện trên diện rộng. Khu vực từ Thanh Hóa đến Đà Nẵng và phía Đông Quảng Ngãi có nhiệt độ phổ biến 38-40 độ C, có nơi trên 40 độ C. Bắc Bộ duy trì mức nhiệt 36-39 độ C, riêng Hà Nội phổ biến 37-39 độ C, khu vực trung tâm có nơi cận 40 độ C.

NSMO dự báo sản lượng điện tiêu thụ toàn quốc ngày 25/5 có thể đạt khoảng 1,136 tỷ kWh; công suất cực đại toàn hệ thống vào cao điểm tối có thể đạt 53.503 MW, riêng miền Bắc khoảng 27.960 MW. Để bảo đảm cung ứng điện, NSMO đã yêu cầu huy động các tổ máy chạy dầu giá thành cao như S1, S2 Ô Môn I sử dụng dầu FO hòa lưới trước 7 giờ ngày 25/5; đồng thời đặt các tổ máy dầu khác tại Thủ Đức và Cần Thơ trong trạng thái sẵn sàng huy động tùy theo diễn biến phụ tải thực tế.

Áp lực cung ứng điện năm nay càng lớn hơn khi thời tiết cực đoan xuất hiện sớm. Theo cơ quan khí tượng, các đợt nắng nóng đầu tiên đã xuất hiện ngay từ cuối tháng 3, sớm hơn trung bình nhiều năm khoảng một tháng. Trong tháng 4, nhiệt độ trung bình tại nhiều khu vực cao hơn trung bình nhiều năm từ 0,5-1,5 độ C; riêng Bắc Bộ và khu vực từ Thanh Hóa đến Huế cao hơn từ 1,5-2,5 độ C.

Hiện tượng ENSO đã chuyển sang trạng thái trung tính và có xu hướng chuyển sang El Nino từ tháng 6. Theo Cục Khí tượng thủy văn, năm 2026 khả năng cao xuất hiện El Nino từ giữa năm, khiến nắng nóng kéo dài và gay gắt hơn năm 2025, tập trung trong giai đoạn từ tháng 4 đến tháng 8. Đặc biệt, miền Trung và miền Bắc có thể đối mặt với nhiều đợt nhiệt độ vượt 40 độ C, kéo theo nguy cơ hạn hán, thiếu nước và gia tăng áp lực lên hệ thống điện.

Không chỉ Việt Nam, thế giới cũng đang đối mặt với xu hướng nóng lên toàn cầu ngày càng rõ rệt. Theo Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO), giai đoạn 2015-2025 là 11 năm nóng nhất trong lịch sử quan trắc. Dù năm 2025 chịu ảnh hưởng của La Nina nhưng vẫn nằm trong nhóm những năm nóng nhất từng ghi nhận, với nhiệt độ toàn cầu cao hơn khoảng 1,43 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp.

*Những áp lực phía sau dòng điện

Trong bối cảnh phụ tải tăng cao liên tục, áp lực không chỉ đặt lên khâu phát điện mà còn dồn lên toàn bộ hệ thống truyền tải điện quốc gia. Tại khu vực Nam miền Trung - Tây Nguyên, Công ty Truyền tải điện 3 (PTC3) đang quản lý hơn 6.000 km đường dây và 28 trạm biến áp 220kV, 500kV. Đây là khu vực có vai trò đặc biệt quan trọng trong giải tỏa công suất các nguồn điện năng lượng tái tạo cũng như truyền tải điện cho miền Bắc trong cao điểm mùa khô.

Những ngày giữa tháng 5/2026, các tổ quản lý vận hành đường dây tại Phan Thiết, Bắc Bình, Tánh Linh cùng lực lượng vận hành trạm biến áp đã liên tục triển khai vệ sinh, bảo dưỡng các tuyến 220kV Hàm Tân - Đá Bạc, 220kV Vĩnh Tân - Phan Thiết, 500kV Thuận Nam - Vĩnh Tân cùng nhiều thiết bị liên quan. Đây đều là các tuyến giữ vai trò “xương sống” trong liên kết hệ thống điện quốc gia và giải tỏa công suất các trung tâm nhiệt điện, điện gió, điện mặt trời khu vực Nam Trung Bộ.

Ông Mai Quang Vinh - Tổ phó Tổ quản lý vận hành đường dây Bắc Bình cho biết, việc thi công ban đêm trên lưới điện truyền tải luôn đòi hỏi yêu cầu cao hơn về công tác chuẩn bị và kiểm soát an toàn do địa hình phức tạp, tầm nhìn hạn chế và thời tiết thay đổi thất thường. Đặc biệt, tuyến 500kV Thuận Nam - Vĩnh Tân đi qua nhiều khu vực núi cao hiểm trở nên lực lượng công tác thường phải tiếp cận hiện trường sớm hơn nhiều giờ để kịp triển khai công việc ngay khi nhận bàn giao.

Áp lực công việc càng lớn hơn khi nhiều vị trí cột nằm ở khu vực đồi dốc hiểm trở, xa khu dân cư, việc vận chuyển thiết bị, dụng cụ trong đêm đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhóm công tác. Nhiều thời điểm xuất hiện gió mạnh hoặc mưa đêm nhưng lực lượng vận hành vẫn nỗ lực khắc phục khó khăn để bảo đảm tiến độ và yêu cầu kỹ thuật.

Ông Nguyễn Phùng Dũng - Trưởng Truyền tải điện Lâm Đồng cho biết đơn vị luôn xác định nhiệm vụ bảo đảm vận hành an toàn lưới điện truyền tải là yêu cầu ưu tiên hàng đầu. Việc triển khai công việc vào ban đêm giúp hạn chế ảnh hưởng đến phương thức vận hành và bảo đảm khả năng truyền tải điện liên tục cho hệ thống.

Trong khi đó, tại Gia Lai, lực lượng truyền tải điện cũng tăng cường kiểm tra nhiệt độ các mối nối, điểm tiếp xúc, triển khai vệ sinh hotline không cắt điện và rà soát hệ thống bảo vệ nhằm hạn chế tối đa nguy cơ sự cố. Theo ông Trần Hồng Tuấn - Phó Truyền tải điện Gia Lai, đơn vị đặc biệt chú trọng phòng chống cháy rừng gây sự cố đường dây và ngăn ngừa các hiện tượng phát nhiệt trong điều kiện nắng nóng cực đoan.

Bảo dưỡng thiết bị tại TBA 220kV Tuy Hòa (TTĐ Đăc Lăk). Ảnh: Huy Hùng - TTXVN

Đáng chú ý, ngành điện đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý vận hành. PTC3 đã triển khai hệ thống giám sát trực tuyến thời gian thực, ứng dụng UAV kiểm tra đường dây, soi phát nhiệt thiết bị và quản trị dữ liệu tập trung nhằm phát hiện sớm các nguy cơ sự cố.

Ông Huỳnh Quang Thịnh - Phó Giám đốc PTC3 cho biết công ty đang ứng dụng mạnh mẽ chuyển đổi số trong quản lý vận hành, từ giám sát trực tuyến, quản trị dữ liệu tập trung đến ứng dụng UAV, camera nhiệt và các giải pháp kiểm tra online để kịp thời phát hiện, xử lý các tồn tại trên lưới điện.

Không chỉ truyền tải điện, các tổng công ty điện lực cũng đang chạy đua với thời gian để giảm áp lực cho hệ thống. EVNNPC cho biết đang đẩy mạnh đầu tư lưới điện, san tải máy biến áp, ứng dụng AI trong phân tích hình ảnh phát hiện khiếm khuyết đường dây, khai thác dữ liệu SCADA, OMS và Dashboard nhằm nâng cao hiệu quả điều hành phụ tải trong cao điểm mùa nóng.

Ở góc độ nguồn điện, việc Tổ máy 1 Nhà máy Nhiệt điện Quảng Trạch I đốt than lần đầu thành công đầu tháng 5 vừa qua được xem là dấu mốc quan trọng trong bổ sung nguồn điện cho hệ thống. Với tổng công suất 1.403 MW, dự án dự kiến cung cấp khoảng 9,1 tỷ kWh điện mỗi năm cho hệ thống điện quốc gia sau khi vận hành.

*Xây dựng văn hóa tiết kiệm điện

Tuy nhiên, trong bối cảnh nhu cầu điện tăng nhanh, nhiều chuyên gia cho rằng chỉ phát triển thêm nguồn điện là chưa đủ. Tiết kiệm điện và sử dụng năng lượng hiệu quả đang trở thành giải pháp quan trọng để giảm áp lực cho hệ thống điện quốc gia.

Ngày 30/3/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 10/CT-TTg về tăng cường thực thi tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu. Bộ Công Thương đặt mục tiêu tiết kiệm tối thiểu 3% điện năng tiêu thụ toàn quốc trong năm 2026; triển khai các chương trình điều chỉnh phụ tải nhằm tiết giảm tối thiểu 3.000 MW công suất phụ tải giờ cao điểm.

Cùng đó, Bộ Công Thương thúc đẩy phát triển điện mặt trời mái nhà, khuyến khích lắp đặt kết hợp hệ thống lưu trữ năng lượng nhằm giảm áp lực phụ tải giờ cao điểm và nâng cao khả năng tự chủ nguồn điện tại chỗ.

Điện mặt trời áp mái tại khách sạn Vạn Hoa, Quận 5, Tp. Hồ Chí Minh. Ảnh: BNEWS/TTXVN

Theo Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương), hiện cả nước có hơn 3.000 cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm, tiêu thụ khoảng 80 tỷ kWh mỗi năm. Nếu các doanh nghiệp này tiết kiệm tối thiểu 2% điện năng tiêu thụ hằng năm, cả nước có thể tiết kiệm khoảng 1,6 tỷ kWh, tương đương hơn 3.200 tỷ đồng chi phí tiền điện.

Tại tọa đàm “Pháp lý về sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả” do Báo Pháp luật TP. Hồ Chí Minh tổ chức ngày 20/5, nhiều ý kiến cho rằng tiết kiệm điện không còn là trách nhiệm riêng của ngành điện mà đòi hỏi sự tham gia của toàn xã hội.

Phó Tổng giám đốc EVN Ngô Sơn Hải cho biết, trong 4 tháng đầu năm 2026, sản lượng điện sản xuất và nhập khẩu toàn hệ thống đạt khoảng 106,9 tỷ kWh, tăng khoảng 8% so với cùng kỳ; điện thương phẩm toàn EVN đạt gần 95 tỷ kWh, tăng hơn 8%.

Theo ông Hải, bên cạnh tăng cường nguồn cung, EVN xác định tiết kiệm điện và quản lý nhu cầu phụ tải là nhiệm vụ đặc biệt quan trọng nhằm bảo đảm cung ứng điện cho phát triển kinh tế - xã hội và đời sống nhân dân.

“Bên cạnh việc tuyên truyền, cần làm sao để tiết kiệm điện trở thành thói quen, ý thức tự giác, xa hơn nữa là xây dựng thành một nét văn hóa tiết kiệm điện. Sự thay đổi mang tính bản chất này sẽ mang lại giá trị rất lớn”, ông Ngô Sơn Hải nhấn mạnh.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan, nhu cầu điện tăng nhanh và áp lực bảo đảm an ninh năng lượng ngày càng lớn, câu chuyện điện năng giờ đây không còn đơn thuần là của riêng ngành điện. Từ vận hành nguồn, truyền tải, phân phối cho đến thay đổi hành vi sử dụng điện, tất cả đang trở thành một phần trong chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, hướng tới mục tiêu phát triển nhanh nhưng bền vững theo tinh thần Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị.