Giảm diện tích và áp dụng khoa học công nghệ với cây cam sành Vĩnh Long

Tiến sĩ Văn Hữu Huệ, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp & Môi trường tỉnh Vĩnh Long - Ảnh: Văn Kim Khanh

Những ngày qua, nhiều vườn cam tại Vĩnh Long chín vàng rực nhưng giá chỉ còn 2.000 -3.000 đồng/kg, thấp hơn cả chi phí thu hoạch. Thực trạng này không chỉ là biến động cung, cầu đơn thuần mà còn phản ánh những bất cập trong quy hoạch, tổ chức sản xuất và quản trị dữ liệu ngành hàng. Trước yêu cầu cấp bách phải tái cơ cấu theo hướng bền vững, phóng viên Một Thế Giới đã trao đổi với TS. Văn Hữu Huệ, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long, về nguyên nhân và các giải pháp mang tính hệ thống cho cây cam sành hôm nay và tương lai.

- Thưa Tiến sĩ, diện tích cam sành tại Vĩnh Long hiện nay ra sao và vì sao lại dẫn đến tình trạng cung vượt cầu nghiêm trọng?

TS. Văn Hữu Huệ: Theo thống kê đầu năm 2026, diện tích cam sành của tỉnh vẫn ở mức rất cao, khoảng 17.000 -18.000 ha, tập trung nhiều ở các xã: Trà Ôn, Hòa Bình, Tam Bình và Vũng Liêm... Con số này vượt xa định hướng quy hoạch trước đây và tạo áp lực lớn lên thị trường tiêu thụ.

Nguyên nhân chính xuất phát từ giai đoạn trước khi cam sành mang lại lợi nhuận tốt, có thời điểm giá đạt 20.000-30.000 đồng/kg. Hiệu quả kinh tế cao đã khiến bà con ồ ạt chuyển đổi từ đất lúa và một số cây trồng khác sang cam. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi diễn ra nhanh, thiếu sự kiểm soát chặt chẽ dựa trên dự báo cung, cầu và dữ liệu thị trường.

Khi nhiều địa phương trong vùng đồng bằng cùng mở rộng diện tích trong thời gian ngắn, sản lượng tăng đồng loạt dẫn đến dư thừa. Bên cạnh đó, một số diện tích được trồng trên đất lúa – vốn không phải đất chuyên canh cây ăn trái nên khả năng thoát nước, quản lý dịch bệnh và kiểm soát dinh dưỡng chưa tối ưu, làm chất lượng trái không đồng đều.

Trong khi đó, đầu ra chủ yếu vẫn là thị trường nội địa, tiêu thụ tươi hoặc làm nước giải khát, chưa mở rộng mạnh xuất khẩu chính ngạch. Việc thiếu đa dạng thị trường và thiếu chế biến sâu khiến ngành hàng dễ tổn thương khi cung vượt cầu. Giá giảm sâu trong bối cảnh đó là điều khó tránh khỏi.

Với cam sành nông dân hiện nay "Bỏ thì thương, vương thì tội" - Ảnh: Internet

- Với mức giá 2.000 - 3.000 đồng/kg, thấp hơn giá thành 5.000 - 7.000 đồng/kg, ngành nông nghiệp tỉnh đang có giải pháp gì trước mắt để “cấp cứu” bà con?

TS. Văn Hữu Huệ: Trước mắt, chúng tôi tập trung vào ba nhóm giải pháp ngắn hạn gắn với ứng dụng khoa học kỹ thuật và tổ chức lại thị trường.

Thứ nhất là kết nối tiêu thụ nội địa theo hướng chuyên nghiệp hóa. Sở phối hợp với các doanh nghiệp, hệ thống phân phối như WinMart, Co.opmart, Bách Hóa Xanh để đưa cam sành vào chuỗi bán lẻ hiện đại thông qua hợp đồng bao tiêu. Khi có hợp đồng ổn định, việc định giá sẽ minh bạch hơn và giảm phụ thuộc vào thương lái tự do.

Thứ hai là thúc đẩy chế biến, xem đây là giải pháp công nghệ để “giãn áp lực” cung. Tỉnh khuyến khích doanh nghiệp thu mua cam sản xuất nước ép đóng chai, mứt, bột cam, tinh dầu vỏ cam và các sản phẩm giá trị gia tăng khác. Ứng dụng công nghệ chế biến và bảo quản sau thu hoạch giúp kéo dài thời gian lưu trữ, hạn chế tình trạng bán tháo khi vào chính vụ.

Thứ ba là hướng dẫn nông dân giảm chi phí sản xuất dựa trên quy trình kỹ thuật chuẩn. Ngành tăng cường tập huấn, khuyến cáo sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật hợp lý, áp dụng tưới tiết kiệm và quản lý dịch hại tổng hợp. Khi giá thị trường chỉ còn 2.000-3.000 đồng/kg, việc tối ưu chi phí, đưa giá thành về mức hợp lý là giải pháp thiết thực để giảm lỗ cho người trồng.

Cam sành nổi tiếng một thời nay rớt giá thê thảm - Ảnh: T.L

- Về lâu dài, làm thế nào để không lặp lại vòng xoáy “trồng – rớt giá – giải cứu” như hiện nay?

TS. Văn Hữu Huệ: Đây là vấn đề cốt lõi, đòi hỏi tái cấu trúc toàn diện ngành hàng dựa trên quy hoạch khoa học và quản trị dữ liệu.

Trước hết là quy hoạch lại vùng trồng theo điều kiện sinh thái và nhu cầu thị trường. Tỉnh sẽ rà soát, kiên quyết không mở rộng diện tích trên đất lúa không phù hợp. Những vườn cam già cỗi, năng suất thấp, nhiễm bệnh nặng sẽ được khuyến cáo chuyển đổi sang cây trồng khác có đầu ra ổn định hơn. Cam sành vẫn là cây chủ lực, nhưng diện tích phải nằm trong ngưỡng kiểm soát.

Thứ hai là chuẩn hóa sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP và xây dựng mã số vùng trồng. Đây là điều kiện bắt buộc nếu muốn tham gia vào thị trường cao cấp và xuất khẩu chính ngạch. Khi sản phẩm đáp ứng yêu cầu an toàn, truy xuất nguồn gốc rõ ràng, giá trị gia tăng sẽ cao hơn và ít phụ thuộc vào thị trường tự do.

Thứ ba là xây dựng và củng cố thương hiệu “Cam sành Vĩnh Long” gắn với chất lượng và uy tín. Song song đó là tăng cường xúc tiến thương mại, mở rộng thị trường, đa dạng hóa kênh tiêu thụ. Khi thị trường được phân tán hợp lý, rủi ro do phụ thuộc vào một kênh duy nhất sẽ giảm đáng kể.

- Theo ông, người trồng cam cần thay đổi điều gì để thích ứng với bối cảnh mới?

TS. Văn Hữu Huệ: Điều quan trọng nhất là thay đổi tư duy từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp. Không nên chạy theo giá nhất thời. Khi thấy giá cao, bà con mở rộng diện tích ồ ạt mà không có hợp đồng tiêu thụ thì rủi ro rất lớn.

Nông dân cần tích cực tham gia hợp tác xã, tổ hợp tác để liên kết sản xuất theo chuỗi. Khi liên kết lại, bà con có tiếng nói chung trong đàm phán với doanh nghiệp, đồng thời dễ dàng triển khai sản xuất theo tiêu chuẩn và xây dựng thương hiệu.

Một giải pháp khoa học kỹ thuật đáng chú ý là điều khiển ra hoa, xử lý cho cây ra trái rải vụ bằng biện pháp phù hợp. Tránh thu hoạch đồng loạt sẽ giúp phân bổ sản lượng theo thời gian, giảm áp lực cung trong ngắn hạn và hạn chế biến động giá quá lớn.

Cuối cùng, bà con nên đa dạng hóa sản xuất, không phụ thuộc hoàn toàn vào một loại cây trồng. Xen canh hoặc chuyển đổi một phần diện tích là cách giảm rủi ro khi thị trường biến động. Ngành nông nghiệp cam kết đồng hành, cung cấp thông tin dự báo thị trường, hỗ trợ kỹ thuật và định hướng chuyển đổi phù hợp.

Từ câu chuyện cam sành, có thể thấy rõ rằng phát triển nông nghiệp hiện đại không chỉ dựa vào sản lượng mà phải dựa trên khoa học công nghệ, quy hoạch và quản trị thị trường. Khi sản xuất được kiểm soát bằng dữ liệu, liên kết chuỗi giá trị được củng cố và thương hiệu được xây dựng bài bản, trái cam Vĩnh Long mới thực sự mang lại giá trị bền vững cho người nông dân và cho cả nền kinh tế địa phương.

- Xin cảm ơn Tiến sĩ.

Văn Kim Khanh