Giám sát để xây dựng, không nên tạo tâm lý e ngại

TS. Luật sư Trần Văn Tuấn. Ảnh do nhân vật cung cấp

Giám sát quyền lực là một yêu cầu tất yếu của Nhà nước pháp quyền. Nhưng giám sát không thể đồng nghĩa với soi xét, quy kết hay tạo ra tâm lý sợ hãi trong đội ngũ cán bộ, công chức. Một nền hành chính mạnh không phải là nơi cán bộ không dám bước ra ngoài trong giờ nghỉ trưa, mà là nơi cán bộ dám làm, dám chịu trách nhiệm và luôn đặt hiệu quả phục vụ người dân lên hàng đầu.

Trong đời sống xã hội hiện nay, việc người dân tham gia giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức là điều đáng được khuyến khích. Công nghệ và mạng xã hội càng tạo điều kiện để những hành vi tiêu cực, nhũng nhiễu, thiếu trách nhiệm của cán bộ được phát hiện nhanh chóng.

Nhưng cũng chính trong môi trường đó, một vấn đề khác cần được đặt ra: giám sát để làm gì và giới hạn của giám sát đến đâu?

Nếu một cán bộ ăn trưa sớm cũng bị chụp ảnh, ghi lại thời gian rồi đưa lên mạng xã hội với hàm ý rằng cán bộ “không tận tụy”, “bỏ vị trí công tác” hoặc “đi ăn trong giờ làm việc”, thì trước hết cần xem xét đầy đủ bối cảnh của sự việc. Nếu cán bộ đang thực hiện nhiệm vụ, đã hoàn thành công việc hoặc đang trong thời gian nghỉ thì việc ăn một bữa cơm không thể tự thân trở thành bằng chứng của sự vi phạm.

Một bức ảnh có thể ghi lại một khoảnh khắc, nhưng không thể tự nó kể lại toàn bộ sự thật của một sự việc.

Đừng biến giám sát thành “soi lỗi”

Giám sát xã hội đối với quyền lực công là cần thiết. Nhưng giám sát phải hướng tới việc phát hiện và ngăn ngừa sai phạm, nâng cao trách nhiệm công vụ, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân.

Giám sát không nên biến thành tâm lý “bắt lỗi”.

Nếu cán bộ đi ăn trưa bị coi là dấu hiệu thiếu trách nhiệm; ngồi cùng một bàn với khách cũng bị suy diễn thành “tiếp khách” cá nhân, “quan hệ”, “lợi ích nhóm”; ra ngoài cơ quan trong thời gian nghỉ cũng bị mặc nhiên coi là bỏ vị trí công tác, thì rất dễ hình thành một môi trường mà người thực thi công vụ luôn trong trạng thái phòng thủ.

Khi đó, câu hỏi không còn là “cán bộ đã làm tốt công việc hay chưa?”, mà biến thành “cán bộ có làm điều gì khiến người khác phải chụp ảnh, quay phim và đưa lên mạng?”

Đó là một sự chuyển dịch rất đáng suy nghĩ.

Một nền hành chính hiệu quả không thể được xây dựng bằng cách khiến cán bộ luôn sợ bị nhìn thấy, sợ bị chụp ảnh và sợ bị dư luận suy diễn. Điều cần được đánh giá phải là kết quả thực thi nhiệm vụ, chất lượng phục vụ và trách nhiệm của cán bộ đối với công việc được giao.

Nếu một cán bộ giải quyết công việc đúng hạn, đúng pháp luật, không nhũng nhiễu, không gây phiền hà cho người dân, nhưng trong giờ nghỉ trưa bước ra ngoài ăn một bữa cơm, liệu chúng ta có nên lấy chính bữa cơm đó để phủ nhận toàn bộ trách nhiệm và kết quả công việc của họ?

Câu trả lời, theo tôi, là không nên.

Cán bộ cũng là con người

Cán bộ, công chức trước hết cũng là con người. Họ có quyền được nghỉ ngơi, ăn uống và duy trì những sinh hoạt đời thường trong khuôn khổ pháp luật và quy định công vụ. Yêu cầu cán bộ tận tụy với công việc không có nghĩa là yêu cầu họ phải hy sinh tất cả những nhu cầu sinh hoạt bình thường của một con người.

Không thể lấy việc “không rời khỏi cơ quan trong giờ làm việc” làm thước đo duy nhất cho tinh thần trách nhiệm. Một người có thể ngồi tại bàn làm việc suốt tám tiếng nhưng công việc vẫn trì trệ; ngược lại, một người có thể linh hoạt sắp xếp thời gian nhưng giải quyết công việc nhanh chóng, đúng quy định và hiệu quả. Thước đo của nền hành chính hiện đại phải là hiệu quả công vụ, chứ không phải hình thức của sự tận tụy.

Chúng ta cần phân biệt rất rõ giữa một cán bộ lợi dụng thời gian công vụ để làm việc riêng với một cán bộ thực hiện quyền nghỉ ngơi hoặc tiếp khách chính đáng; giữa hành vi bỏ vị trí công tác với việc ra ngoài trong thời gian nghỉ; giữa một cuộc tiếp khách có dấu hiệu vụ lợi với một bữa cơm xã giao, giao lưu bình thường. Không thể chỉ từ một hình ảnh đơn lẻ mà thay thế cả quá trình xác minh, đánh giá và kết luận về một con người hay một hành vi.

Có những bữa cơm không mang theo lợi ích nào ngoài sự trân trọng

Tôi thường xuyên có những chuyến công tác xã hội tại nhiều địa phương. Có những buổi làm việc kết thúc sớm, tôi phải chuẩn bị ra sân bay để tiếp tục hành trình.

Trong những hoàn cảnh như vậy, đôi khi lãnh đạo địa phương ngỏ lời mời một bữa cơm trước lúc chia tay. Một bữa cơm như thế, nếu nhìn bằng con mắt nghi ngờ, có thể dễ dàng bị gắn với nhiều cách diễn giải. Nhưng nếu nhìn bằng sự tỉnh táo và công bằng, đó đơn giản chỉ là một bữa cơm. Đó là sự trân trọng đối với một người đã đến với địa phương bằng tình cảm, trách nhiệm xã hội và mong muốn đóng góp cho cộng đồng.

Không phải mọi cuộc gặp gỡ đều là “tiếp khách”. Không phải mọi bữa cơm đều là “lợi ích”. Và càng không thể mặc nhiên coi việc cán bộ ngồi ăn cùng một người khách là bằng chứng của một quan hệ vụ lợi.

Nếu có dấu hiệu vi phạm, pháp luật có đầy đủ cơ chế để xác minh, kiểm tra và xử lý. Nhưng sự nghi ngờ không thể tự nó trở thành kết luận, còn một bức ảnh không thể tự nó trở thành bằng chứng kết tội.

Giám sát phải làm cho cán bộ tốt hơn, không phải khiến họ chỉ biết “phòng thủ”

Một nguy cơ đáng lưu ý của việc giám sát thiếu tỉnh táo là tạo ra tâm lý “không làm thì không sợ sai”.

Cán bộ không dám quyết định vì sợ trách nhiệm. Không dám gặp doanh nghiệp vì sợ bị hiểu là “quan hệ”. Không dám gặp người dân ngoài trụ sở vì sợ bị chụp ảnh.

Không dám ngồi ăn cùng một người khách hoặc đoàn công tác xã hội vì sợ một khoảnh khắc đời thường bị đưa lên mạng xã hội và biến thành một câu chuyện hoàn toàn khác.

Nếu tâm lý ấy ngày càng phổ biến, hậu quả cuối cùng không chỉ thuộc về cán bộ. Mà người chịu ảnh hưởng chính là người dân và doanh nghiệp. Bởi một nền hành chính mà cán bộ chỉ tìm cách tránh rủi ro cho bản thân sẽ rất khó tạo ra những quyết định nhanh chóng, chủ động và có trách nhiệm.

Giám sát đúng phải tạo ra áp lực để cán bộ làm đúng và làm tốt hơn. Giám sát sai cách có thể tạo ra áp lực để cán bộ không dám làm gì cả.

Đây là ranh giới mà xã hội cần hết sức tỉnh táo.

Quyền giám sát phải đi cùng trách nhiệm của người giám sát

Nhân dân có quyền giám sát hoạt động của bộ máy nhà nước. Báo chí, truyền thông và mạng xã hội cũng có vai trò quan trọng trong việc phát hiện những vấn đề của đời sống công vụ.

Nhưng quyền giám sát không đồng nghĩa với quyền quy kết. Quyền phản ánh không đồng nghĩa với quyền kết luận. Quyền đưa thông tin lên mạng xã hội cũng không đồng nghĩa với việc có thể bỏ qua yêu cầu kiểm chứng, khách quan và tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của người khác.

Đặc biệt, trong thời đại mạng xã hội, một hình ảnh hoặc đoạn video ngắn có thể được chia sẻ đến hàng vạn người chỉ trong vài giờ. Nhưng phần bối cảnh bị cắt bỏ thì rất khó được khôi phục.

Một cán bộ có thể mất uy tín chỉ sau một bài đăng. Một cơ quan có thể bị dư luận phán xét chỉ từ vài giây hình ảnh. Và đôi khi, đến khi sự thật được làm rõ thì hậu quả đối với danh dự, uy tín của người bị phản ánh đã xảy ra.

Vì vậy, người giám sát cũng cần có trách nhiệm đối với chính hoạt động giám sát của mình.

Xây dựng một nền hành chính mà cán bộ “dám làm”

Chúng ta cần một nền hành chính trong đó cán bộ sợ vi phạm pháp luật, sợ tham nhũng, sợ nhũng nhiễu, sợ vô trách nhiệm chứ chúng ta không cần một nền hành chính trong đó cán bộ sợ cả một bữa cơm.

Sợ sai là cần thiết. Sợ trách nhiệm pháp lý khi vi phạm là cần thiết.

Nhưng nếu cán bộ sợ đến mức không dám làm, không dám quyết, không dám tiếp xúc và không dám chủ động giải quyết công việc vì bất kỳ hành động đời thường nào cũng có thể trở thành đối tượng của sự quy kết, thì đó không còn là mục tiêu của giám sát.

Một bộ máy tốt phải được kiểm soát bằng pháp luật, bằng quy trình, bằng trách nhiệm giải trình và bằng những cơ chế giám sát thực chất chứ không phải bằng việc biến mỗi chiếc điện thoại của người dân thành một “camera kết tội”.

Giám sát để phát hiện sai phạm là cần thiết. Giám sát để phòng ngừa lạm quyền là cần thiết. Giám sát để bảo vệ quyền và lợi ích của nhân dân càng cần thiết. Nhưng mục tiêu cuối cùng của giám sát phải là làm cho bộ máy công quyền minh bạch hơn, hiệu quả hơn và phục vụ nhân dân tốt hơn.

Vì vậy, điều chúng ta cần hướng tới không phải là một nền hành chính mà cán bộ chỉ lo “giữ mình” trước ống kính, mà là một nền hành chính mà trong đó cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm và làm đúng pháp luật.

Giám sát để xây dựng, chứ không phải để cán bộ sợ cả một bữa cơm.