Gian nan cuộc chiến chống lừa đảo: Bài 4: Châu Á và Úc chia trách nhiệm ra sao?

Mô hình "thác nước" của Singapore

Từ ngày 16/12/2024, Cơ quan Tiền tệ Singapore (MAS) và Cơ quan Phát triển Truyền thông Infocomm (IMDA) chính thức triển khai Khung Chia sẻ Trách nhiệm (SRF), được hai cơ quan công bố vào tháng 10 cùng năm. Cơ chế này vận hành theo mô hình phân định trách nhiệm theo thứ tự ưu tiên gồm ba tầng. Trước tiên, ngân hàng phải chịu trách nhiệm bồi thường nếu vi phạm các nghĩa vụ phòng, chống lừa đảo theo quy định. Nếu ngân hàng đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ, trách nhiệm sẽ chuyển sang nhà mạng viễn thông nếu đơn vị này có vi phạm. Chỉ khi cả hai bên đều tuân thủ đúng quy định, nạn nhân mới phải tự chịu thiệt hại. Từ ngày 16/6/2025, các ngân hàng còn phải thực hiện thêm nghĩa vụ giám sát gian lận theo thời gian thực. Khác với mô hình của Anh, SRF không quy định mức trần bồi thường; khi xác định có vi phạm thuộc phạm vi điều chỉnh, khoản bồi thường có thể bao gồm toàn bộ giá trị thiệt hại đủ điều kiện.

Sòng bạc Kings Romans tromg đặc khu kinh tế Tam Giác Vàng, Lào

Về công tác thực thi pháp luật hình sự, Đạo luật Bảo vệ khỏi Lừa đảo (PSA) được Quốc hội Singapore thông qua ngày 07/01/2025 và có hiệu lực từ ngày 01/7/2025. Đạo luật trao cho cảnh sát quyền ban hành "Lệnh hạn chế", cho phép tạm thời hạn chế các giao dịch chuyển tiền của một người khi có căn cứ cho rằng người đó đang là nạn nhân của hành vi lừa đảo, kể cả khi họ chưa nhận thức được tình trạng này. Đáng chú ý, theo thông tin được nêu trong tài liệu, MAS và IMDA chưa công bố số liệu tổng hợp về số đơn khiếu nại được gửi theo SRF hoặc tổng số tiền thực tế đã được bồi thường theo cơ chế này. Việc thiếu dữ liệu công khai khiến công chúng khó đánh giá đầy đủ hiệu quả triển khai chính sách trên thực tế, dù khung pháp lý này được xem là một trong những cơ chế phân định trách nhiệm chống lừa đảo chặt chẽ trong khu vực.

Về tình hình thiệt hại do lừa đảo, theo Lực lượng Cảnh sát Singapore (SPF), năm 2024, nước này ghi nhận tổng thiệt hại kỷ lục 1,1 tỷ SGD, tăng 70,6% so với mức 651,8 triệu SGD của năm 2023, với 51.501 vụ việc. Tiền mã hóa chiếm 24,3% tổng thiệt hại. Riêng Bộ Chỉ huy Chống Lừa đảo (ASCom) đã thu hồi hơn 182 triệu SGD trong năm này.

Sang năm 2025, tình hình có dấu hiệu cải thiện khi tổng thiệt hại giảm 17,9%, xuống còn khoảng 913,1 triệu SGD; số vụ việc giảm 27,6%, còn 37.308 vụ. Trong năm, ASCom thu hồi khoảng 140,5 triệu SGD, gồm hơn 117,7 triệu SGD tiền mặt và hơn 22,8 triệu SGD tiền mã hóa, đồng thời ngăn chặn thành công nguy cơ thiệt hại thêm ít nhất 348 triệu SGD.

Úc chọn hướng tiếp cận rộng

Australia lựa chọn cách tiếp cận rộng hơn về phạm vi các chủ thể chịu trách nhiệm trong công tác phòng, chống lừa đảo. Đạo luật Khung Phòng, chống Lừa đảo (SPFA 2025) được Quốc hội nước này thông qua ngày 13/02/2025, tạo cơ sở để xử phạt hoặc yêu cầu bồi thường đối với các ngân hàng, công ty viễn thông và nền tảng số nếu không thực hiện đầy đủ trách nhiệm trong việc phòng ngừa, phát hiện và ứng phó với hành vi lừa đảo. Đạo luật được xây dựng trên nền tảng các hoạt động phối hợp đa ngành, trong đó có Trung tâm Chống Lừa đảo Quốc gia (NASC), được thành lập vào giữa năm 2023.

Cảnh sát Lào điều tra một nhân viên trong trung tâm lừa đảo bị triệt phá

Theo tài liệu chính sách do Bộ Ngân khố Australia công bố tháng 01/2025, tổng thiệt hại được báo cáo qua hệ thống Scamwatch đã giảm tới 41% trong 12 tháng đầu tiên kể từ khi NASC đi vào hoạt động. Báo cáo "Targeting Scams" năm 2024 của NASC cũng cho thấy tổng thiệt hại do lừa đảo được báo cáo qua nhiều kênh giảm 25,9%, xuống còn 2,03 tỷ AUD trong năm 2024; số vụ việc được báo cáo giảm 17,8%, còn 494.732 vụ. Những số liệu này cho thấy kết quả tích cực ban đầu của mô hình phối hợp đa ngành trong công tác phòng, chống lừa đảo.

Tuy nhiên, báo cáo "Targeting Scams" năm 2025 của NASC lại ghi nhận diễn biến trái chiều. Tổng thiệt hại được báo cáo tăng 7,8%, lên 2,18 tỷ AUD, dù mức thiệt hại trung bình mỗi vụ giảm từ 500 AUD xuống còn 400 AUD. Điều này cho thấy thiệt hại bình quân giảm nhưng tổng thiệt hại vẫn tăng, phản ánh sự biến động về số lượng và mức độ thiệt hại của các vụ lừa đảo.

Riêng trong nửa đầu năm 2025, tổng thiệt hại được ghi nhận qua hệ thống Scamwatch tăng 26%, lên 173,8 triệu AUD, trong khi số báo cáo giảm 24% so với cùng kỳ năm trước. Diễn biến này cho thấy số vụ được báo cáo giảm nhưng tổng thiệt hại vẫn tăng, cho thấy mức độ tổn thất không chỉ phụ thuộc vào số lượng vụ việc mà còn vào giá trị thiệt hại của từng vụ.

Trường hợp Australia cho thấy, dù khung pháp lý đa ngành được thiết kế nhằm tăng cường trách nhiệm của các bên liên quan và bước đầu ghi nhận những kết quả tích cực, điều đó không đồng nghĩa với việc xu hướng giảm thiệt hại do lừa đảo sẽ được duy trì liên tục. Hiệu quả của chính sách cần được đánh giá trong dài hạn, trên cơ sở số liệu đầy đủ về thiệt hại, số vụ việc và kết quả thực thi trách nhiệm của từng chủ thể.

Thái lan và Philippines "siết" chuyển tiền hộ

Thái Lan lựa chọn cách tiếp cận trao quyền cho tòa án phân định trách nhiệm thay vì áp dụng một công thức cố định. Sắc lệnh khẩn cấp về Biện pháp Phòng, chống Tội phạm Công nghệ (số 2), năm 2025, được đăng trên Công báo Hoàng gia Thái Lan ngày 12/4/2025, quy định các tổ chức tài chính, nhà cung cấp dịch vụ thanh toán và ví điện tử, nhà mạng viễn thông, nền tảng mạng xã hội và doanh nghiệp kinh doanh tài sản số đều có thể phải chịu trách nhiệm liên đới nếu không đáp ứng các tiêu chuẩn quản lý theo quy định. Tòa án sẽ căn cứ vào mức độ lỗi của từng bên để phân định trách nhiệm. Theo giải thích của bà Roong Mallikamas, Phó Thống đốc Ngân hàng Trung ương Thái Lan, người dùng phải tự chịu toàn bộ trách nhiệm nếu thiệt hại xuất phát từ sự bất cẩn của chính họ.

Một nhóm người làm việc trong các trung tâm lừa đảo ở Shwe Kokko, Myanmar bị bắt giữ

Về kết quả thực thi, Ngân hàng Trung ương Thái Lan cho biết đã phong tỏa hơn 3 triệu tài khoản liên quan đến hành vi gian lận hoặc hoạt động sử dụng tài khoản chuyển tiền hộ (mule account), trong đó khoảng 177.000 tài khoản được xác định là tài khoản mule. Thiệt hại do gian lận trong quý II/2025 vào khoảng 6 tỷ baht, giảm so với mức 8,6 tỷ baht cùng kỳ năm trước.

Philippines lựa chọn cách tiếp cận đặt trọng tâm trách nhiệm vào các ngân hàng, nhưng đi kèm những điều kiện và lộ trình thực hiện cụ thể. Đạo luật Chống Gian lận Tài khoản Tài chính (AFASA) được ban hành ngày 20/7/2024, hình sự hóa các hành vi liên quan đến việc sử dụng tài khoản chuyển tiền hộ, thao túng tâm lý nạn nhân và phá hoại kinh tế, đồng thời trao cho Ngân hàng Trung ương Philippines (BSP) quyền điều tra theo quy định.

Theo đạo luật này, các tổ chức tài chính đã thực hiện đầy đủ các biện pháp quản lý rủi ro theo yêu cầu có thể được miễn trách nhiệm. Ngược lại, những tổ chức không đáp ứng tiêu chuẩn "mức độ cẩn trọng cao nhất" có thể phải hoàn trả tiền cho chủ tài khoản, ngay cả khi vụ việc chưa có kết luận điều tra hình sự cuối cùng.

Các ngân hàng được yêu cầu hoàn tất việc triển khai hệ thống quản lý gian lận và loại bỏ phương thức xác thực bằng mã OTP qua tin nhắn hoặc email đối với các giao dịch rủi ro cao, chuyển sang xác thực đa yếu tố trước tháng 6/2026. Sau thời hạn này, ngân hàng không tuân thủ có thể phải chịu trách nhiệm bồi thường đối với các giao dịch trái phép phát sinh do chính việc chậm triển khai các biện pháp bắt buộc.

Một năm sau khi AFASA có hiệu lực, Cảnh sát Quốc gia Philippines đã khởi tố hơn 500 vụ án liên quan. Ông Roberto Figueroa, Tổng cố vấn pháp lý của BSP, khẳng định rằng nếu khách hàng trở thành nạn nhân do ngân hàng không tuân thủ đầy đủ các yêu cầu của AFASA, ngân hàng đó phải chịu trách nhiệm về hậu quả theo quy định.

Nhìn tổng thể bốn mô hình, từ cơ chế "thác nước" của Singapore, khung trách nhiệm đa ngành của Australia, cơ chế tòa án phân định trách nhiệm của Thái Lan đến mô hình trách nhiệm có điều kiện của Philippines, có thể thấy các quốc gia châu Á không áp dụng một công thức chung. Thay vào đó, mỗi nước điều chỉnh phạm vi và mức độ trách nhiệm của các bên theo đặc điểm hệ thống tài chính, viễn thông và nền tảng số của mình.

Tuy nhiên, một câu hỏi quan trọng vẫn chưa có lời giải đầy đủ: tính đến thời điểm hiện tại, các mô hình này, cùng với mô hình của Anh, đã thực sự giúp giảm thiệt hại do lừa đảo đến mức nào? Diễn biến tại Australia, nơi tổng thiệt hại tăng trở lại trong năm 2025 sau khi giảm trong năm trước, cho thấy không thể chỉ dựa vào kết quả của một năm để kết luận về hiệu quả lâu dài của chính sách.