Giáo dục Đại học 2026: Khi thế giới chuyển dịch ở hai tốc độ

Giáo dục đại học toàn cầu đang bước vào một chu kỳ tái cấu trúc mang tính bước ngoặt. Ẩn dưới bề mặt, hệ thống đại học trên thế giới đang trải qua một cuộc chuyển mình âm thầm mà sâu sắc - nơi những mô hình truyền thống lung lay, các giá trị cũ bị đặt câu hỏi, và một thế hệ người học mới định hình lại “luật chơi” tuyển sinh.

Năm 2026, theo quan sát của nhiều chuyên gia, có thể được xem là thời điểm giáo dục đại học bắt đầu vận hành ở hai tốc độ phát triển khác biệt. Ở phương Tây, bức tranh hiện lên với những gam màu co hẹp: dân số trong độ tuổi sinh viên giảm, chi phí tăng, nợ vay giáo dục trở thành gánh nặng, và niềm tin công chúng suy yếu.

Ở châu Á, lại là nhịp điệu mở rộng mạnh mẽ, nơi giáo dục vẫn được xem là con đường dẫn đến cơ hội, được hỗ trợ bởi chính sách cải cách và hạ tầng công nghệ số.

Biểu đồ thể hiện tăng trưởng quy mô thị trường giáo dục toàn cầu theo thời gian, với giá trị tăng từ khoảng 7 nghìn tỷ USD (2025) lên gần 14 nghìn tỷ USD (2035), phản ánh nhu cầu đầu tư và học tập tăng liên tục trong thập kỷ tới. Nguồn: Linkedin

Giữa hai dòng chảy đó, có một câu hỏi chung mà mọi nền giáo dục đều phải đối diện: Đại học sẽ phục vụ mục đích gì trong một xã hội biến động từng ngày?

Thế giới chuyển dịch ở hai tốc độ

Trong nhiều thập kỷ, các trường đại học phương Tây, đặc biệt ở Mỹ và Anh phụ thuộc chủ yếu vào nhóm tuổi 18 đến 22 - giai đoạn học tập liền mạch từ trung học lên đại học.

Tuy nhiên, mô hình này đang suy yếu bởi những biến động nhân khẩu học. Ở Mỹ, số lượng học sinh tốt nghiệp trung học giảm mạnh, khiến nhiều cơ sở đào tạo rơi vào tình trạng “khủng hoảng đầu vào”, thường được gọi là enrollment cliff – vách đá tuyển sinh. Hệ quả là hàng loạt trường buộc phải cắt giảm chương trình, sáp nhập, thậm chí đóng cửa.

Tại Anh, thách thức không chỉ nằm ở nhân khẩu, mà còn là khủng hoảng chi phí và niềm tin xã hội. Học phí cao, sinh hoạt đắt đỏ, cùng với thực tế nhiều sinh viên ra trường đối diện với nợ nần trước khi có việc làm ổn định, làm gia tăng hoài nghi về giá trị của bằng cấp.

Nhiều khảo sát cho thấy, ngày càng nhiều gia đình và người trẻ đặt câu hỏi: Tấm bằng đại học còn đáng giá hay không, khi cơ hội không tương xứng với chi phí bỏ ra?

Năm 2026 mở ra bức tranh đại học “hai nhịp”: một bên thận trọng thu hẹp, một bên tăng tốc mở rộng.

Đây là một sự dịch chuyển không chỉ về kinh tế, mà còn mang tính văn hóa - xã hội. Niềm tin vào bằng cấp, vốn từng là “tấm vé thông hành” mặc nhiên bảo đảm tương lai, giờ đây đang bị thay thế bởi tâm lý thận trọng và hoài nghi.

Trái ngược với phương Tây, nhiều quốc gia châu Á đang thể hiện động lực mở rộng mạnh mẽ. Ấn Độ là ví dụ. Với dân số trẻ tiếp tục tăng, nhu cầu học tập không hề giảm sút. Giáo dục đại học ở đây vẫn được xem là con đường dẫn đến cơ hội và thăng tiến, đặc biệt với tầng lớp trung lưu đang mở rộng.

Ở nhiều quốc gia, giáo dục đại học không chỉ mở rộng về cơ sở vật chất, mà còn đẩy mạnh cải cách quản trị, đổi mới chương trình và ứng dụng công nghệ số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI) trong giảng dạy và quản lý đào tạo.

Nhiều sinh viên quốc tế, trong bối cảnh chính sách visa và nhập cư tại các nước phương Tây thắt chặt, cũng bắt đầu tìm đến các quốc gia châu Á như một lựa chọn thay thế giàu tiềm năng.

Thế hệ “Người học hiện đại”: Không còn được định nghĩa bởi độ tuổi

Nếu phương Tây phải tái tạo vì áp lực thu hẹp, châu Á tái tạo để đáp ứng mở rộng quy mô, thì một xu hướng chung đang diễn ra toàn cầu: người học mới không còn được định nghĩa bởi độ tuổi, mà bởi nhu cầu.

Người học mới sẽ không còn được định nghĩa bởi độ tuổi, mà bởi nhu cầu. Ảnh: Linkedin

Theo các chuyên gia, năm 2026 là năm mà các trường đại học phải làm quen với một hồ sơ người học hoàn toàn mới, bao gồm:

• Người trưởng thành đi làm muốn tái đào tạo, nâng cao kỹ năng;

• Sinh viên từng bỏ học khi chưa có bằng và nay muốn quay lại hoàn tất chương trình;

• Học sinh phổ thông tham gia chương trình tín chỉ kép;

• Những người học hiểu rằng giáo dục là hành trình suốt đời, không còn là chặng 4 năm cố định.

Thế hệ này - được gọi là modern learner (người học hiện đại) - cần hệ thống đại học linh hoạt hơn, nhân văn hơn, cá nhân hóa hơn và gắn kết chặt chẽ hơn với thực tế công việc. Xu hướng này không chỉ là giải pháp cho tương lai, mà là cơ hội để các quốc gia mở rộng giáo dục theo hướng công bằng hơn, nếu chính sách và các cơ sở đào tạo đủ linh hoạt để thích ứng.

Giá trị đại học không thể chỉ đo bằng lương

Niềm tin công chúng suy yếu khiến nhiều hệ thống đại học bị cuốn vào vòng xoáy chứng minh bằng các chỉ số thu nhập sau tốt nghiệp. Nhưng theo các chuyên gia, kết quả giáo dục (outcomes) không thể bị thu hẹp vào con số lương.

Giá trị đại học sẽ không thể chỉ đo bằng lương mà cần nhìn bằng thước đo rộng hơn. Ảnh: Linkedin

Giá trị của đại học cần được nhìn bằng thước đo rộng hơn:

• Học tập có ý nghĩa và chiều sâu hay không;

• Sinh viên có phát triển tư duy phản biện và giá trị đạo đức hay không;

• Đại học có nuôi dưỡng trách nhiệm công dân hay không;

• Người học có được trang bị năng lực để sống một cuộc đời có phẩm giá, đóng góp và trách nhiệm hay không.

Chỉ khi các trường đại học trả lời thấu đáo những câu hỏi đó, niềm tin mới có thể được phục dựng một cách bền vững.

AI: Không thay thế - mà giải phóng giảng viên

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành một phần của hạ tầng giáo dục mới, không còn là công cụ thử nghiệm. Theo các chuyên gia, AI giúp:

• Cá nhân hóa học tập theo nhu cầu;

• Tự động hóa các tác vụ hành chính lặp lại;

• Cung cấp phản hồi kịp thời cho sinh viên;

• Hỗ trợ cố vấn học tập và hướng dẫn sâu sát hơn;

• Mở rộng quyền tiếp cận giáo dục chất lượng ở quy mô lớn.

Điều quan trọng là, AI không thay thế giảng viên, mà giúp giảng viên tập trung vào những gì chỉ con người mới làm được: kết nối, truyền cảm hứng, thấu hiểu, định hướng và chăm sóc.

AI không thay thế giảng viên, mà giúp giảng viên tập trung vào những gì chỉ con người mới làm được. Ảnh: Linkedin

Quốc tế hóa: Từ nguồn cung nhân lực thành điểm đến đào tạo

Chính sách visa và nhập cư tại Mỹ, Anh, Canada và Australia đang thắt chặt, khiến sinh viên quốc tế đối diện chi phí tăng, chờ đợi kéo dài và bất định tương lai. Kết quả là, dòng dịch chuyển sinh viên đang được viết lại, khi châu Á bắt đầu nổi lên như điểm đến mới. Chính vì vậy trong bối cảnh này, các quốc gia cần bảo đảm:

• Chất lượng giảng dạy và nghiên cứu;

• Tự do học thuật và quản trị công bằng;

• Hỗ trợ sinh viên quốc tế đầy đủ;

• Môi trường đa văn hóa và nhạy cảm văn hóa.

Quốc tế hóa phải làm sâu sắc thêm giá trị, không làm phai nhạt giá trị cốt lõi của giáo dục.

Trong sự chuyển dịch người học và công nghệ năm 2026, giá trị của bằng cấp và niềm tin công chúng trở thành tâm điểm của mọi chiến lược tái tạo giáo dục đại học ở tất cả các quốc gia.

Hồng Nhung