Giáo dục trong kỷ nguyên AI: Đào tạo con người để làm chủ công nghệ

Ngày 7/10, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh phối hợp với Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Việt Nam tổ chức Tọa đàm khoa học “Giáo dục và Phát triển nguồn nhân lực trong kỷ nguyên số”, với sự tham dự của các nhà quản lý, chuyên gia, học giả đến từ Việt Nam và Hoa Kỳ.

Tọa đàm tập trung trao đổi về những xu hướng, thách thức và giải pháp phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) và chuyển đổi số đang tác động mạnh đến giáo dục, việc làm và phương thức quản trị.

Toàn cảnh tọa đàm khoa học “Giáo dục và Phát triển nguồn nhân lực trong kỷ nguyên số”.

Đổi mới giáo dục trong kỷ nguyên AI

Phát biểu khai mạc, PGS.TS. Đậu Hương Nam, Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, nhấn mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngày càng trở thành những động lực quan trọng của phát triển. AI không chỉ tạo ra các công cụ mới mà còn tác động trực tiếp đến phương thức sản xuất, cơ cấu việc làm, cách thức học tập và quản trị xã hội.

Đối với Việt Nam, yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao càng trở nên cấp thiết trong giai đoạn mới. Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo cho thấy yêu cầu gắn đổi mới công nghệ với đổi mới giáo dục và phát triển con người.

“Câu hỏi lớn đối với giáo dục hôm nay không đơn giản là chúng ta sẽ đưa thêm bao nhiêu công nghệ vào nhà trường. Quan trọng hơn là trong một thế giới mà máy móc và AI có thể đảm nhiệm ngày càng nhiều tác vụ nhận thức, giáo dục cần phát triển những phẩm chất và năng lực nào để con người tiếp tục giữ vai trò chủ thể của quá trình phát triển?”, PGS.TS. Đậu Hương Nam đặt vấn đề.

Theo PGS.TS. Đậu Hương Nam, đây chính là điểm xuất phát để nhìn nhận lại mối quan hệ giữa con người, giáo dục và công nghệ. Thách thức của kỷ nguyên số không chỉ là giúp con người thích ứng với công nghệ, mà cao hơn là tạo ra năng lực để con người hiểu và làm chủ công nghệ, cộng tác với công nghệ, định hướng việc sử dụng và chuyển hóa những tiến bộ công nghệ thành giá trị phát triển vì con người.

Vì vậy, vấn đề của giáo dục trong kỷ nguyên số không chỉ là đưa thêm công nghệ vào nhà trường, mà quan trọng hơn là phát triển năng lực để con người hiểu, làm chủ, hợp tác và sử dụng công nghệ có trách nhiệm. Chất lượng nguồn nhân lực vì thế không chỉ được đánh giá qua trình độ chuyên môn hay bằng cấp, mà còn qua tư duy độc lập, khả năng giải quyết vấn đề, làm việc liên ngành, sử dụng dữ liệu, sáng tạo, hợp tác, thích ứng và học tập liên tục.

Giáo dục cần chuyển mạnh từ truyền thụ tri thức sang phát triển phẩm chất và năng lực. Khi AI có thể hỗ trợ tổng hợp, phân tích và tạo lập nội dung, người học càng cần được rèn luyện khả năng đặt câu hỏi, kiểm chứng và phản biện thông tin, kết nối tri thức và giải quyết vấn đề thực tiễn. Đồng thời, năng lực số phải gắn với trách nhiệm trước các vấn đề về độ tin cậy thông tin, thiên lệch thuật toán, quyền riêng tư, an toàn dữ liệu, sở hữu trí tuệ và đạo đức.

PGS.TS. Đậu Hương Nam.

Nguồn nhân lực mới, năng lực quản trị mới

Trong bối cảnh kỹ năng nghề nghiệp thay đổi nhanh, phát triển nguồn nhân lực cần chuyển từ mô hình đào tạo cho một giai đoạn của cuộc đời sang xây dựng xã hội học tập và năng lực học tập suốt đời. Giáo dục cần linh hoạt hơn giữa đào tạo chính quy, đào tạo lại, nâng cao kỹ năng và học tập tại nơi làm việc.

Phát triển nguồn nhân lực cũng không thể là nhiệm vụ riêng của ngành giáo dục. Nhà nước, cơ sở giáo dục, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và xã hội cần cùng tham gia đào tạo, nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Trong đó, trường đại học cần phát huy vai trò trung tâm tri thức, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo; doanh nghiệp tham gia xác định nhu cầu kỹ năng, đào tạo và nghiên cứu; Nhà nước kiến tạo thể chế và kết nối các nguồn lực.

Kỷ nguyên AI không chỉ đòi hỏi nguồn nhân lực mới mà còn đặt ra yêu cầu mới đối với năng lực lãnh đạo và quản trị phát triển. Theo PGS.TS. Đậu Hương Nam, trong môi trường số, người lãnh đạo, quản lý phải ra quyết định trong điều kiện dữ liệu lớn, tốc độ thay đổi nhanh và nhiều vấn đề chưa có tiền lệ. Công nghệ có thể hỗ trợ thu thập, xử lý và phân tích thông tin nhưng không thể thay thế trách nhiệm chính trị, năng lực phán đoán và trách nhiệm của con người đối với các quyết định.

Do đó, bên cạnh năng lực số, đội ngũ lãnh đạo, quản lý cần được phát triển năng lực tư duy chiến lược, ra quyết định dựa trên dữ liệu và bằng chứng, quản trị hệ thống phức hợp, đổi mới và rủi ro công nghệ. Việc ứng dụng AI trong quản trị cũng cần đặt trong khuôn khổ pháp luật, đạo đức và trách nhiệm giải trình.

Ông Đậu Hương Nam cho rằng, trong kỷ nguyên số, năng lực phát triển của một quốc gia ngày càng phụ thuộc vào chất lượng con người và năng lực hấp thụ, làm chủ, sáng tạo công nghệ. Khả năng tiếp cận một số công nghệ số ngày càng được mở rộng, nhưng tiếp cận công nghệ không đồng nghĩa với làm chủ công nghệ, càng không tự động chuyển hóa thành năng lực phát triển.

Sự khác biệt ngày càng nằm ở khả năng của mỗi quốc gia, mỗi tổ chức và mỗi cá nhân trong việc tiếp nhận tri thức mới, tích hợp công nghệ vào hoạt động thực tiễn, cải tiến công nghệ và tạo ra những sản phẩm, phương thức tổ chức và giá trị mới.

“Điều đó đòi hỏi chúng ta phải nhìn nhận nguồn nhân lực chất lượng cao theo nghĩa rộng hơn. Không chỉ là trình độ chuyên môn hay bằng cấp, mà còn là năng lực tư duy độc lập, giải quyết vấn đề phức hợp, làm việc liên ngành, sử dụng dữ liệu, sáng tạo, hợp tác, thích ứng và liên tục tái tạo năng lực của chính mình”, ông Nam khẳng định.

Theo ông Nam, một nền giáo dục có nhiều công nghệ hơn chưa chắc đã là một nền giáo dục tốt hơn. Thước đo quan trọng phải là công nghệ có giúp nâng cao chất lượng học tập, phát triển năng lực, mở rộng khả năng tiếp cận giáo dục và tạo thêm cơ hội để mỗi người phát triển hay không.

Đồng thời, giáo dục phải chuyển mạnh từ truyền thụ tri thức sang phát triển toàn diện phẩm chất, năng lực và khả năng kiến tạo giá trị. Giáo dục phải giúp người học biết đặt câu hỏi đúng, biết kiểm chứng và phản biện thông tin, biết kết nối tri thức từ nhiều lĩnh vực và chuyển tri thức thành năng lực giải quyết những vấn đề của thực tiễn.

Vì thế, bên cạnh câu hỏi “người học biết gì?”, cần đặc biệt quan tâm đến các câu hỏi: “người học có thể làm gì với những điều mình biết?”, “có khả năng tạo ra giá trị mới như thế nào?” và “có thể đưa ra những lựa chọn có trách nhiệm ra sao?”.

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo càng làm yêu cầu này trở nên cấp thiết. AI có thể mở rộng năng lực nhận thức và sáng tạo của con người, nhưng cũng đặt ra những vấn đề về độ tin cậy của thông tin, thiên lệch thuật toán, quyền riêng tư, an toàn dữ liệu, sở hữu trí tuệ, đạo đức và trách nhiệm.

“Vì vậy, năng lực số không thể chỉ là kỹ năng sử dụng công cụ; nó phải bao gồm khả năng hiểu, đánh giá và sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm, đồng thời duy trì năng lực tư duy độc lập và quyền chủ động của con người”, ông Nam nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, phát triển nguồn nhân lực phải chuyển từ mô hình đào tạo cho một giai đoạn của cuộc đời sang xây dựng xã hội học tập và năng lực học tập suốt đời. Ngoài ra, kỷ nguyên AI không chỉ đòi hỏi nguồn nhân lực mới, mà còn đặt ra yêu cầu mới đối với năng lực lãnh đạo và quản trị phát triển.

“Công nghệ và thuật toán có thể hỗ trợ quá trình ra quyết định nhưng không thay thế vai trò chủ thể và trách nhiệm của con người. Vì vậy, năng lực quản trị trong kỷ nguyên AI không chỉ là khả năng sử dụng công nghệ, mà còn là khả năng định hướng công nghệ phục vụ các mục tiêu phát triển, lợi ích quốc gia - dân tộc và cuộc sống tốt đẹp hơn của nhân dân”, ông Đậu Hương Nam cho hay.

Từ góc nhìn đó, ông Đậu Hương Nam khẳng định, giáo dục trong kỷ nguyên số không chỉ chuẩn bị nguồn nhân lực cho thị trường lao động. Sâu hơn, giáo dục góp phần tạo dựng năng lực nội sinh của quốc gia: Năng lực tiếp nhận tri thức, năng lực đổi mới sáng tạo, năng lực quản trị những biến đổi do công nghệ tạo ra và năng lực chủ động tham gia định hình tương lai.

PGS.TS. Hoàng Anh Sơn chia sẻ tại tọa đàm.

Việt Nam và trách nhiệm trong cộng đồng AI quốc tế

Tại tọa đàm, PGS.TS. Hoàng Anh Sơn, Học viện Khoa học và Công nghệ, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, trình bày tham luận: "Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao gắn với nghiên cứu và phát triển công nghệ chiến lược trong kỷ nguyên AI”.

Ông Hoàng Anh Sơn cho rằng, là nước đi sau trong nghiên cứu, phát triển và làm chủ AI, Việt Nam xác định rõ chiến lược tích hợp AI vào đào tạo trình độ cao, tập trung chuyển dịch từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực làm chủ công nghệ, gắn với mục tiêu đào tạo 10.000 nhân lực AI trình độ cao và hình thành các trung tâm nghiên cứu đạt chuẩn quốc tế vào năm 2030.

Theo ông Hoàng Anh Sơn, trách nhiệm cốt lõi của mỗi quốc gia nói chung, Việt Nam nói riêng trong cộng đồng AI quốc tế là cân bằng giữa năng lực sáng tạo công nghệ và trách nhiệm chính trị - xã hội, lấy con người làm trung tâm. Trong bối cảnh quản trị toàn cầu, ông Sơn cho rằng Việt Nam cần thực hiện các trách nhiệm trọng tâm.

Thứ nhất, xây dựng thể chế và chuẩn mực đạo đức: Hoàn thiện hành lang pháp lý, quy tắc ứng xử minh bạch và cơ chế giám sát an toàn đi kèm với tốc độ phát triển của công nghệ, ngăn chặn tình trạng tán phát thông tin sai lệch và rủi ro an ninh.

Thứ hai, thu hẹp khoảng cách công nghệ: Các quốc gia phát triển có trách nhiệm hỗ trợ hạ tầng, phát triển nguồn nhân lực và chuyển giao công nghệ cho các nước đang phát triển, giúp mọi quốc gia tham gia thực chất vào khuôn khổ quản trị toàn cầu.

Thứ ba, bảo đảm quyền lợi bao trùm và nhân văn: Hướng mọi ứng dụng AI phục vụ con người, nâng cao chất lượng đời sống, bảo vệ phẩm giá và quyền con người, tuyệt đối không để các nhóm yếu thế hoặc quốc gia thiếu điều kiện bị bỏ lại phía sau.

Thứ tư, thúc đẩy hợp tác quốc tế đa phương: Tăng cường đối thoại, chia sẻ thông tin và tuân thủ các chuẩn mực chung dưới sự điều phối của các tổ chức quốc tế nhằm định hướng phát triển AI an toàn, đáng tin cậy và phục vụ hòa bình bền vững.

Đề cập công tác đào tạo nhân lực trình độ cao, PGS.TS. Hoàng Anh Sơn nhấn mạnh, con người luôn giữ vai trò chủ thể, chịu trách nhiệm và đưa ra các quyết định cuối cùng; AI chỉ là công cụ hỗ trợ và không thể thay thế năng lực quyết định của con người. Tinh hoa khoa học và công nghệ, tư duy chiến lược hay sự đổi mới sáng tạo cốt lõi bắt nguồn từ trí tuệ, trách nhiệm và thực tiễn lao động của con người, điều mà máy móc hay AI không thể tự phát triển hay thay thế.

“Việt Nam cần chủ động nắm bắt cơ hội từ AI và chuyển đổi số, đồng thời xây dựng năng lực nội sinh để không bị bỏ lại phía sau trong kỷ nguyên số toàn cầu”, PGS.TS. Hoàng Anh Sơn nhấn mạnh.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm.

Phát biểu bế mạc tọa đàm, PGS.TS. Đậu Hương Nam cho rằng, kỷ nguyên số và AI chắc chắn còn tiếp tục tạo ra những thay đổi mà hôm nay chúng ta chưa thể dự báo đầy đủ. Vì vậy, điều giáo dục cần chuẩn bị cho con người không thể chỉ là một tập hợp kỹ năng cho một tương lai được giả định là cố định, quan trọng hơn là năng lực học hỏi, thích ứng, sáng tạo, trách nhiệm và khả năng chủ động trước những thay đổi chưa biết trước.

“Tương lai của giáo dục trong kỷ nguyên số không được quyết định chỉ bởi công nghệ sẽ tiến xa đến đâu, mà còn bởi chúng ta chuẩn bị con người như thế nào để làm chủ, định hướng và sử dụng công nghệ vì sự phát triển. Từ thích ứng với công nghệ đến làm chủ công nghệ, và từ làm chủ công nghệ đến kiến tạo năng lực phát triển - đó không chỉ là yêu cầu đối với giáo dục, mà còn là một trong những điều kiện để mỗi quốc gia có thể chủ động phát triển trong một thế giới đang thay đổi nhanh chóng”, PGS.TS. Đậu Hương Nam nhấn mạnh.

Tọa đàm tập trung thảo luận chuyên sâu qua hai phiên làm việc chính:

Phiên 1: Trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số và phát triển nguồn nhân lực trong giáo dục đại học do PGS TS Đậu Hương Nam, Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh và bà Mary Beth Polley, Tham tán Văn hóa và Thông tin, Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Hà Nội chủ trì. Phiên 1 ghi nhận các tham luận quan trọng từ

+ PGS.TS Hoàng Anh Sơn (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam),

+ TS. Syed Bahauddin Alam (Đại học Illinois Urbana-Champaign),

+ PGS.TS Trần Quang Diệu (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh),

+ TS. Fouad Abd-El-Khalick (Đại học UMass Amherst).

Các đại biểu đã tập trung trao đổi về các yêu cầu mới đối với giáo dục đại học trong việc phát triển nhân lực công nghệ cao, tích hợp AI và bản sao số (digital twins) vào chương trình kỹ thuật, cũng như đổi mới phương thức quản trị và đào tạo.

Phiên 2: Từ nghiên cứu đến giải pháp đổi mới sáng tạo và hợp tác giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp do PGS TS Đậu Hương Nam, Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh và TS. Bùi Việt Hương, Phó Viện trưởng Viện Chính trị và Quan hệ quốc tế chủ trì. Phiên 2 có các tham luận của

+ GS.TS Nguyễn Thanh Thủy (Đại học Công nghệ, ĐHQGHN kiêm Chủ tịch Hội Tin học Việt Nam),

+ TS. Nakia Melecio (Viện Công nghệ Georgia),

+ PGS.TS Trần Quang Anh (Phó Giám đốc Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông)

+ TS. Michael Best (Viện Công nghệ Georgia).

Nội dung tập trung vào vai trò của các trường đại học công nghệ trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, thu hẹp khoảng cách từ phòng thí nghiệm ra thị trường, và thúc đẩy mô hình hợp tác ba nhà (Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp) nhằm phát triển các công nghệ chiến lược.