Giáo dục trước yêu cầu phát triển mới

FPT PolySchool triển khai chương trình đào tạo 9+, tạo thêm lựa chọn học tập cho học sinh sau THCS.

Áp lực từ những kỳ thi quan trọng

Sau Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, cụm từ “Steve Jobs Việt Nam” xuất hiện trong đề thi Ngữ văn đã thu hút nhiều ý kiến tranh luận. Có người đánh giá đây là cách đặt vấn đề mới, khuyến khích tư duy sáng tạo và khát vọng cống hiến của người trẻ. Một số ý kiến khác lại băn khoăn về cách tiếp cận của đề thi.

Bộ Giáo dục và Đào tạo sau đó khẳng định đây chỉ là hình ảnh mang tính ẩn dụ, không yêu cầu học sinh phải ghi nhớ tiểu sử hay thành tựu của nhà sáng lập Apple mà hướng tới đánh giá năng lực tư duy, lập luận và cách nhìn nhận vấn đề. Sự quan tâm của dư luận đối với vấn đề này xuất hiện đúng vào thời điểm hàng chục nghìn học sinh Thái Nguyên vừa trải qua hai kỳ thi quan trọng nhất của năm học là tuyển sinh lớp 10 và tốt nghiệp THPT.

Những ngày cuối tháng 5, nhiều học sinh lớp 9 bước vào giai đoạn ôn tập với cường độ cao để chuẩn bị cho kỳ thi tuyển sinh lớp 10. Em Trần Quang Hiếu, học sinh Trường THCS Chu Văn An, đặt mục tiêu thi vào lớp chuyên Toán của Trường THPT Chuyên Thái Nguyên. Trong môi trường học tập có nhiều bạn học giỏi, Hiếu hiểu rằng bản thân phải nỗ lực nhiều hơn để theo đuổi mục tiêu đã lựa chọn.

Nhu cầu tuyển dụng lao động hiện tập trung chủ yếu ở các ngành điện tử, điện công nghiệp, cơ khí chế tạo, may mặc, logistics và xây dựng.

Cũng giống như Hiếu, hàng nghìn học sinh lớp 9 trên địa bàn tỉnh đã dành nhiều tháng tập trung ôn luyện cho kỳ thi được xem là có tính cạnh tranh cao nhất trong quá trình học phổ thông. Tại các điểm thi, hình ảnh phụ huynh chờ đợi bên ngoài phòng thi dưới thời tiết nắng nóng cho thấy áp lực của kỳ thi không chỉ đặt lên vai học sinh. Đằng sau mỗi phòng thi là mong muốn của các gia đình về một môi trường học tập phù hợp và những cơ hội tốt hơn cho tương lai của con em mình.

Theo Tiến sĩ Lê Thị Phương Hoa, Trưởng Bộ môn Tâm lý học, Trường Đại học Sư phạm (Đại học Thái Nguyên), tuyển sinh lớp 10 hiện là một trong những kỳ thi tạo áp lực lớn đối với cả học sinh và phụ huynh. Nhiều học sinh không chịu sức ép trực tiếp từ gia đình mà chịu tác động từ môi trường cạnh tranh xung quanh, từ mong muốn được học tại ngôi trường yêu thích hoặc không muốn tụt lại phía sau bạn bè.

Năm học 2026-2027, toàn tỉnh tuyển 19.430 học sinh vào lớp 10. Xét về tổng thể, cơ hội tiếp tục học tập sau THCS vẫn khá rộng mở. Tuy nhiên, sức nóng của kỳ thi xuất phát từ việc phần lớn học sinh đều tập trung vào mục tiêu vào các trường THPT công lập. Nhiều trường THPT công lập trên địa bàn tỉnh tuyển toàn bộ chỉ tiêu theo nguyện vọng 1. Điều đó khiến việc lựa chọn nguyện vọng trở thành yếu tố quyết định đối với nhiều học sinh. Phía sau các chỉ tiêu tuyển sinh là cuộc cạnh tranh của hàng nghìn thí sinh để bước qua cùng một cánh cửa.

Kết quả của mùa thi cho thấy nhu cầu học tập của người dân tiếp tục gia tăng, đồng thời phản ánh sự quan tâm rất lớn của xã hội đối với giáo dục. Tuy nhiên, những áp lực từ kỳ thi cũng đặt ra yêu cầu cần nhìn nhận đầy đủ hơn về các con đường học tập sau THCS và THPT.

Phân luồng để lựa chọn đúng hướng

Nếu chỉ nhìn từ góc độ tuyển sinh, cuộc cạnh tranh vào trường công lập có thể được xem là điều bình thường. Song khi đặt trong bức tranh chung của giáo dục hiện nay, câu chuyện cần được nhìn nhận rộng hơn.

Ngoài hệ thống trường THPT công lập, trên địa bàn tỉnh còn có nhiều cơ sở giáo dục ngoài công lập, hệ thống giáo dục thường xuyên, giáo dục nghề nghiệp và các trường cao đẳng với quy mô tuyển sinh lớn. Người học hiện có nhiều lựa chọn hơn so với trước đây.

Kỳ thi tốt nghiệp THPT là dấu mốc quan trọng, mở ra những lựa chọn mới về học tập và nghề nghiệp đối với học sinh.

Tuy vậy, trong nhận thức của một bộ phận phụ huynh và học sinh, trường công lập vẫn được xem là lựa chọn ưu tiên. Tâm lý này khiến áp lực thi cử ngày càng gia tăng, trong khi nhiều hướng đi khác phù hợp với năng lực, điều kiện và nguyện vọng của người học chưa được quan tâm đúng mức. Điều đó cho thấy công tác phân luồng và hướng nghiệp vẫn còn những nội dung cần tiếp tục được đổi mới. Hướng nghiệp không chỉ dừng ở việc giới thiệu ngành nghề hay cung cấp thông tin tuyển sinh, mà cần giúp học sinh hiểu rõ năng lực, sở trường và xu hướng phát triển của bản thân để lựa chọn con đường phù hợp.

Trong những năm gần đây, các cơ sở giáo dục trên địa bàn tỉnh đã tăng cường hoạt động tư vấn tuyển sinh, tư vấn nghề nghiệp, tổ chức cho học sinh tham quan doanh nghiệp, cơ sở đào tạo nghề và các trường đại học. Những hoạt động này bước đầu tạo thêm cơ hội để học sinh tiếp cận thực tế nghề nghiệp. Tuy nhiên, hiệu quả phân luồng chỉ thực sự được nâng cao khi xã hội có cái nhìn đầy đủ hơn về giá trị của các loại hình đào tạo. Mỗi học sinh có năng lực, điều kiện và định hướng khác nhau. Vì vậy, việc lựa chọn trường học hay ngành nghề cần dựa trên sự phù hợp thay vì chỉ chạy theo những tiêu chí mang tính tâm lý đám đông.

Mục tiêu cuối cùng của giáo dục không phải là đưa tất cả học sinh đến cùng một ngôi trường hay cùng một lộ trình học tập. Điều quan trọng là giúp mỗi người học phát huy được năng lực của bản thân và có cơ hội phát triển nghề nghiệp phù hợp. Đó cũng là lý do câu chuyện mùa thi cần được đặt trong mối liên hệ với nhu cầu lao động và phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Đón đầu nhu cầu nhân lực

Sau các kỳ thi, điều cần quan tâm không chỉ dừng ở điểm số hay kết quả trúng tuyển, mà là học sinh sẽ trở thành lực lượng lao động như thế nào trong tương lai.

Theo báo cáo phân tích, dự báo tình hình lao động, việc làm của tỉnh, trong 4 tháng đầu năm 2026, khảo sát tại 521 doanh nghiệp ghi nhận nhu cầu tuyển dụng 10.516 vị trí việc làm; 6 tháng tiếp theo dự kiến phát sinh thêm 12.825 vị trí. Riêng nhu cầu lao động trong quý II được dự báo vượt 25.000 người. Các ngành có nhu cầu tuyển dụng lớn gồm điện tử, điện công nghiệp, cơ khí chế tạo, may mặc, logistics và xây dựng. Đây cũng là những lĩnh vực đang đóng góp quan trọng vào tăng trưởng kinh tế của tỉnh.

Trong khi hàng nghìn học sinh cạnh tranh để giành một suất học tại ngôi trường mong muốn thì nhiều doanh nghiệp lại gặp khó khăn trong tuyển dụng lao động phù hợp. Mặc dù tỷ lệ lao động qua đào tạo của tỉnh đạt khoảng 71%, lao động có bằng cấp, chứng chỉ mới đạt 36,4%. Nguồn nhân lực kỹ thuật, lao động có tay nghề và nhân lực chất lượng cao vẫn là nhu cầu lớn của thị trường.

Nhìn từ góc độ phát triển, đây là vấn đề cần được quan tâm đặc biệt. Theo quy hoạch điều chỉnh thời kỳ 2021-2030, Thái Nguyên định hướng phát triển 38 khu công nghiệp và 74 cụm công nghiệp, đồng thời triển khai nhiều dự án lớn về giao thông, du lịch và dịch vụ. Mục tiêu tăng trưởng GRDP giai đoạn 2026-2030 đạt từ 10,5% trở lên.

Những mục tiêu này đòi hỏi nguồn nhân lực lớn ở nhiều lĩnh vực như điện tử, cơ khí, logistics, công nghệ số, tự động hóa và các ngành dịch vụ chất lượng cao. Nhu cầu về kỹ sư, kỹ thuật viên, công nhân kỹ thuật lành nghề và chuyên gia trình độ cao sẽ tiếp tục gia tăng trong những năm tới. Vì vậy, bài toán nhân lực cần được giải quyết từ rất sớm, bắt đầu từ giáo dục phổ thông. Cùng với việc nâng cao chất lượng dạy và học, cần đẩy mạnh phân luồng, hướng nghiệp và tăng cường sự kết nối giữa cơ sở đào tạo với doanh nghiệp, giữa nhu cầu học tập với nhu cầu sử dụng lao động.

Trở lại câu hỏi được đặt ra từ đề thi Ngữ văn năm nay về những “Steve Jobs Việt Nam”, câu trả lời có lẽ không nằm ở một bài thi hay một ngôi trường cụ thể. Điều quan trọng là tạo điều kiện để mỗi học sinh nhận ra năng lực của mình, lựa chọn đúng con đường phát triển và được phát huy tối đa khả năng trong môi trường phù hợp.

Thành công của giáo dục không chỉ được đo bằng số lượng học sinh đạt điểm cao hay tỷ lệ đỗ vào các trường danh tiếng. Thành công còn được thể hiện ở việc người học tìm được hướng đi phù hợp, đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động và đóng góp hiệu quả cho sự phát triển của địa phương. Đó cũng là nền tảng để Thái Nguyên xây dựng nguồn nhân lực chất lượng, đáp ứng yêu cầu tăng trưởng trong giai đoạn mới.