Giữ bản sắc, mở lối sáng tạo

Phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội đã ghi nhận những góc nhìn về cách làm mới và phát huy giá trị của đồ chơi dân gian trong đời sống hôm nay.

Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam Trịnh Quốc Đạt:

Cần kết hợp nhuần nhuyễn giữa bản sắc dân gian và kỹ thuật hiện đại

Đồ chơi cổ truyền mang giá trị rất lớn trong việc lưu giữ văn hóa truyền thống. Ngày nay, các thế hệ nghệ nhân đã làm mới đồ chơi truyền thống bằng những giải pháp phù hợp với đời sống hiện đại nhưng vẫn giữ được nét độc đáo vốn có. Những món đồ chơi này không chỉ hấp dẫn trẻ em mà còn được người lớn yêu thích bởi chúng gợi nhắc những kỷ niệm tuổi thơ và những giá trị văn hóa gắn với ký ức của dân tộc.

Trong thời đại số, giải pháp đổi mới đồ chơi truyền thống nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa các giá trị văn hóa cổ truyền và khoa học, kỹ thuật hiện đại. Theo đó, bên cạnh việc giữ gìn bản sắc, các nghệ nhân và nhà sản xuất cần ứng dụng những thành tựu khoa học công nghệ như công nghệ ánh sáng, cơ học hay tin học.

Việc tích hợp các yếu tố hiện đại này không chỉ giúp sản phẩm trở nên sinh động, bắt mắt mà còn tạo sức hút, khơi gợi hứng thú của thế hệ trẻ đối với văn hóa dân gian. Sự kết hợp giữa dấu ấn truyền thống và công nghệ hiện đại là hướng đi thiết thực để đồ chơi truyền thống không bị mai một, tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.

TS Nguyễn Văn Thanh, Phó Giám đốc Trung tâm Kỹ năng sống Văn hóa Việt:

Phát huy không gian sáng tạo từ đồ chơi truyền thống

Đồ chơi truyền thống không chỉ gắn với tuổi thơ mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa. Đằng sau chiếc đèn ông sao, đèn kéo quân, mặt nạ giấy bồi, tò he hay đầu sư tử là những biểu tượng, câu chuyện, tri thức dân gian và ký ức cộng đồng được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Điểm đặc biệt của đồ chơi truyền thống là tạo không gian cho trí tưởng tượng. Khi tự làm đèn, nặn tò he, trang trí mặt nạ hay cùng bạn bè rước đèn, trẻ được quan sát, tưởng tượng, sáng tạo và tương tác. Qua đó, các em không chỉ rèn sự khéo léo, kiên trì, giao tiếp, hợp tác mà còn hình thành những cảm xúc tích cực gắn với gia đình, bạn bè và cộng đồng. Những trải nghiệm ấy trở thành ký ức tuổi thơ và chính những ký ức đẹp là một trong những con đường tự nhiên để nuôi dưỡng tình yêu văn hóa.

Trong thời đại số, không nên đặt đồ chơi truyền thống vào thế đối lập với các hình thức giải trí hiện đại, càng không thể bắt trẻ yêu truyền thống bằng lời giáo huấn. Văn hóa chỉ thực sự được trao truyền bền vững khi trẻ được trải nghiệm và tìm thấy niềm vui trong đó.

Vì thế, theo tôi, bảo tồn không có nghĩa là giữ nguyên mọi hình thức cũ. Đồ chơi truyền thống có thể đổi mới về thiết kế, chất liệu, màu sắc và cách chơi; có thể xây dựng những bộ đồ chơi để trẻ tự làm, tự lắp ghép, sáng tạo, kết hợp kể chuyện và ứng dụng công nghệ để tăng sức hấp dẫn.

Tuy nhiên, đổi mới phải dựa trên sự hiểu biết và tôn trọng văn hóa. Quan trọng hơn, cần tạo điều kiện để mỗi bạn trẻ trở thành chủ thể được làm, được chơi, được khám phá và sáng tạo từ chất liệu truyền thống. Ví dụ, giữ những giá trị cốt lõi của Trung thu không phải là bắt trẻ hôm nay chơi giống trẻ em ngày trước, mà là giúp các em tìm thấy niềm vui, kỹ năng sống và cảm giác thuộc về văn hóa của chính mình.

PGS.TS Đặng Mai Anh, giảng viên cao cấp - Nguyên Phó Hiệu trưởng phụ trách Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp:

Kết nối di sản với sức sáng tạo trẻ

Việc khai thác di sản cũng không nên chỉ dừng ở việc sử dụng những hình thức quen thuộc mà cần tạo ra những giá trị mới. Điều này có cơ sở, bởi hiện nay giới trẻ đã chủ động vận dụng nhiều kết quả nghiên cứu khoa học, kết hợp lý luận với thực nghiệm và trải nghiệm cá nhân trong hoạt động sáng tạo.

Điều đó được thể hiện qua những thiết kế thực nghiệm, từ trang phục, trang sức đến các sản phẩm mỹ thuật ứng dụng trong không gian sống hiện đại. Sự kết hợp giữa ý tưởng truyền thống với ngôn ngữ tạo hình và phong cách sống trẻ trung đã tạo ra những sản phẩm mới, phù hợp với hơi thở cuộc sống thời đại.

Để người trẻ có thể phát huy vốn di sản, biến chất liệu truyền thống thành những sản phẩm thiết kế có khả năng bước vào đời sống và thị trường, cần tạo dựng môi trường và mô hình kết nối giữa nhà trường, nghệ nhân, nhà thiết kế và doanh nghiệp. Trước hết, cần đưa nội dung này vào chương trình đào tạo chính thống, thông qua các học phần sáng tạo.

Chính quyền địa phương tại các làng nghề thủ công mỹ nghệ cũng có thể làm cầu nối, tạo cơ chế kết nối với nghệ nhân, doanh nghiệp tại làng nghề. Các nghệ nhân, doanh nghiệp cũng cần có tư duy đổi mới, coi việc tiếp cận với giảng viên, sinh viên, học viên là cơ hội cho đổi mới sáng tạo, từ phát triển mẫu mã đến những ý tưởng thiết kế theo xu hướng.

Với người học, rất cần tinh thần tìm tòi di sản văn hóa. Thông qua các giá trị mỹ thuật của chất liệu, hoa văn và những thông điệp văn hóa ẩn chứa trong mỗi sản phẩm truyền thống, người trẻ có thể tiếp nhận những bài học về nhân sinh quan, thế giới quan của các bậc tiền nhân, từ đó tiếp tục phát huy những giá trị ấy trong các thực hành sáng tạo.