Giữ căn tính vùng đất từ những mái đình...

Học sinh tham gia hoạt động tìm hiểu di sản tại Đình làng Hải Châu. Ảnh: HUỲNH VĂN TRUYỀN

Là nơi lưu cữu ký ức lịch sử, hệ thống đình làng giữ lại những dấu vết của quá trình khai khẩn, lập làng, gìn giữ tín ngưỡng dân gian và những lễ hội mang hơi thở xứ sở. Với Đà Nẵng, nhìn vào những nỗ lực để các thiết chế cộng đồng này được giữ gìn qua dâu bể thời gian, có thể thấy vùng đất này đang cố giữ lấy căn tính và bản sắc văn hóa vùng đất.

Dấu chân mở cõi

Đình làng trong văn hóa Việt vốn là trung tâm tinh thần của cộng đồng. Với Đà Nẵng, vùng đất được hình thành từ các cuộc Nam tiến của người Việt thì vai trò này càng rõ nét hơn.

Một trong những đình làng tiêu biểu là đình Hải Châu, được xây dựng từ năm 1806 để thờ Thành Hoàng làng và các bậc tiền hiền của 42 tộc họ từ Thanh Hóa theo bước vua Lê Thánh Tông vào khai phá vùng đất này từ năm 1471. Không chỉ là một công trình kiến trúc cổ, đình Hải Châu còn được ví như “bảo tàng sống” của lịch sử địa phương.

Hệ thống đình làng ở thành phố Đà Nẵng ghi nhận rất nhiều những ngôi đình cổ có niên đại hàng trăm năm.

Tại các thiết chế này vẫn lưu giữ nhiều hoành phi, câu đối và hiện vật cổ, phản ánh đời sống tín ngưỡng và lịch sử hình thành vùng đất Đà Nẵng. Không chỉ có giá trị lịch sử, ẩn sau những mái đình cổ kính ấy còn là những câu chuyện văn hóa đặc biệt.

TS. Trần Đình Hằng - Phân Viện trưởng Phân viện Văn hóa nghệ thuật quốc gia tại Huế cho rằng, quá trình hình thành hệ thống đình miếu trong đời sống làng xã xứ Quảng gắn liền các đợt di dân khẩn hoang và nỗ lực pháp lý hóa tín ngưỡng qua các thời kỳ. Theo ông, qua lăng kính tư liệu Hán Nôm, hệ thống đình làng ở vùng đất này không chỉ dừng lại ở kiến trúc hay không gian tâm linh mà còn là biểu tượng cho nỗ lực tự chứng thực của người dân vùng đất mới.

Đối với cư dân bản địa, đình làng không chỉ là nơi thờ tự. Đó còn là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng.

Từ những cuộc họp làng xưa kia đến những lễ hội hôm nay, đình làng luôn là điểm tụ của các thế hệ. Người già kể lại lịch sử làng, người trẻ tiếp nối các nghi lễ cổ truyền, còn trẻ nhỏ được chứng kiến những phong tục mà cha ông đã gìn giữ suốt hàng trăm năm.

Trải qua nhiều biến động lịch sử và sự thay đổi của đời sống xã hội, nhiều đình làng ở xứ Quảng đã bị hư hại hoặc mai một. Tuy nhiên, trong ký ức văn hóa của cư dân địa phương, đình làng vẫn giữ một vị trí đặc biệt. Đó là nơi lưu giữ lịch sử của cộng đồng, nơi kết nối quá khứ với hiện tại và cũng là biểu tượng của tinh thần làng quê.

Bảo tồn không gian văn hóa

Thời gian qua, nhiều đình làng ở Đà Nẵng đã được trùng tu, tôn tạo, đồng thời phục dựng các lễ hội truyền thống. Hoạt động này giúp bảo tồn di sản và góp phần củng cố tinh thần cộng đồng trong xã hội hiện đại.

Bà Nguyễn Thị Thu Hiền - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết, Đà Nẵng đã từng bước kiểm kê, xếp hạng các di tích lịch sử - văn hóa, đầu tư kinh phí tu bổ những hạng mục xuống cấp, đồng thời yêu cầu việc trùng tu phải tuân thủ nguyên tắc bảo tồn nguyên gốc, hạn chế tối đa việc thay đổi kết cấu truyền thống.

Đầu tháng 7/2026, UBND thành phố đã phê duyệt chủ trương đầu tư Dự án bảo tồn, tu bổ và phục hồi Khu di tích Đình làng Hải Châu với tổng mức đầu tư gần 19,9 tỷ đồng từ ngân sách thành phố, dự kiến triển khai trong giai đoạn 2026-2028. Đây là dự án quy mô lớn nhất dành cho một đình làng tại Đà Nẵng trong nhiều năm trở lại đây, thể hiện sự chuyển biến trong nhận thức về giá trị của các thiết chế văn hóa truyền thống.

Theo quyết định của UBND thành phố, mục tiêu của dự án không chỉ là sửa chữa một công trình kiến trúc đã xuống cấp mà hướng tới bảo tồn toàn bộ quần thể di tích, gìn giữ các giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa của ngôi đình hơn 500 năm tuổi. Đồng thời dự án tạo điều kiện để đình tiếp tục là nơi tổ chức các hoạt động tín ngưỡng, lễ hội, sinh hoạt cộng đồng và giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Điểm đáng chú ý là phạm vi đầu tư không dừng ở chính điện đình làng. Dự án sẽ bảo tồn, tu bổ và phục hồi hàng loạt hạng mục cấu thành không gian văn hóa như Đình làng Hải Châu, Nhà thờ 42 họ tộc, Nhà thờ Tiền hiền, Miếu Bà, lầu chuông, nhà bia, bia di tích, cổng chính và hệ thống tường rào.

Cùng với đó là cải tạo đồng bộ sân, đường nội bộ, cây xanh, hệ thống cấp - thoát nước, điện chiếu sáng và cảnh quan nhằm tạo nên một không gian di sản hoàn chỉnh thay vì chỉ bảo tồn từng công trình riêng lẻ. Dự án cũng bổ sung nhà trù và khu vệ sinh phục vụ nhu cầu tổ chức lễ hội, đón khách tham quan.

Trong định hướng phát triển công nghiệp văn hóa và du lịch văn hóa, đình làng đang được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên giàu giá trị. Nhiều tour trải nghiệm tại Đà Nẵng đã bắt đầu mở rộng từ những điểm đến quen thuộc như biển, bán đảo Sơn Trà hay danh thắng Ngũ Hành Sơn đến các không gian văn hóa làng cổ. Với du khách quốc tế, những ngôi đình mang đến cơ hội tìm hiểu lịch sử hình thành vùng đất, tín ngưỡng bản địa và đời sống cộng đồng của người Việt.

Các chuyên gia cho rằng, điều hấp dẫn của đình làng không nằm ở quy mô kiến trúc mà ở câu chuyện văn hóa được kể thông qua từng hiện vật, từng lễ hội và ký ức của người dân địa phương. Xu hướng phát triển du lịch trải nghiệm hiện nay cũng tạo điều kiện để kết nối đình làng với các làng nghề truyền thống, ẩm thực địa phương và các lễ hội dân gian, hình thành những tuyến tham quan mang đậm bản sắc Đà Nẵng.

Hẳn đó cũng là cách để nuôi dưỡng và gìn giữ căn tính vùng đất đến các thế hệ sau...