Giữ di sản, bảo vệ cảnh quan đô thị

Tư duy bảo tồn đô thị đã thay đổi

Từ những hàng cổ thụ, tuyến đường, vỉa hè đến các khu phố cũ, biệt thự, nhà phố truyền thống hay không gian ven sông, mỗi thành phần đều góp phần tạo nên diện mạo và ký ức của TPHCM.

Theo nhiều chuyên gia về văn hóa, kiến trúc, tư duy bảo tồn đô thị hiện đã chuyển từ việc bảo vệ từng công trình riêng lẻ sang nhìn nhận di sản trong mối quan hệ với quần thể kiến trúc, cảnh quan văn hóa và đời sống cộng đồng.

Biệt thự Phương Nam (góc đường Võ Văn Tần - Bà Huyện Thanh Quan - Nguyễn Thị Diệu). Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Với TPHCM, cách tiếp cận này càng cần thiết bởi lịch sử đô thị được hình thành qua nhiều lớp, gắn với sông nước, thương cảng, giao thương, công nghiệp và những khu dân cư truyền thống.

TS-KTS Hoàng Anh Tú, Trường Đại học Kiến trúc TPHCM, nhận định, nguy cơ đối với di sản đô thị không chỉ dừng ở sự biến mất của từng công trình mà còn từ sự đứt gãy các mối liên hệ không gian, phá vỡ trục nhìn, đường chân trời và làm mất đi đời sống cộng đồng gắn với nơi chốn.

Bảo tồn, vì thế không làm cản trở sự phát triển hay “bảo tàng hóa” đô thị, mà cần xác định mức độ biến đổi phù hợp để thành phố vẫn giữ được bản sắc trong bối cảnh mới.

Thực tế tại TPHCM cho thấy áp lực này ngày càng rõ nét. Những khu vực từng gắn với hoạt động cảng, kho bãi, công nghiệp ven sông đang đứng trước quá trình chuyển đổi mạnh mẽ. Cùng với đó, các biệt thự cổ, nhà phố truyền thống chịu sức ép từ giá trị bất động sản, nhu cầu kinh doanh và cải thiện điều kiện sống.

Tuy nhiên, cũng theo TS-KTS Hoàng Anh Tú, bảo tồn cảnh quan không thể dừng ở từng công trình. Việc lắp đặt biển hiệu, trụ quảng cáo thiếu kiểm soát tại công trình hoặc khu vực lân cận có thể che khuất tầm nhìn, làm giảm giá trị cảnh quan và khả năng nhận diện di sản. Vì vậy, quản lý đô thị phải đồng thời tuân thủ pháp luật, bảo đảm mỹ quan và tôn vinh những giá trị đã làm nên diện mạo thành phố.

Bảo tồn đi cùng với tạo ra sức sống mới

Một trong những vấn đề được xem là vướng mắc nhất hiện nay là mối quan hệ giữa bảo tồn và nhu cầu phát triển.

Với những công trình thuộc sở hữu tư nhân, yêu cầu giữ gìn di sản nếu thiếu cơ chế hỗ trợ có thể trở thành gánh nặng đối với chủ sở hữu. Ngược lại, nếu để việc cải tạo, chuyển đổi diễn ra tự do, những giá trị đặc trưng sẽ nhanh chóng bị xóa nhòa.

Theo báo cáo của Sở Quy hoạch - Kiến trúc TPHCM đến năm 2024, toàn thành phố có khoảng 595 biệt thự cổ thuộc diện phân loại quản lý theo Luật Nhà ở. Trong đó, nhóm 3 - được quản lý theo quy định thông thường của pháp luật về xây dựng, quy hoạch - chịu áp lực phá bỏ, thay thế lớn nhất.

Một số biệt thự có giá trị bất động sản rất cao cũng đứng trước áp lực chuyển nhượng, chuyển đổi công năng. Như trường hợp biệt thự số 43 đường Nguyễn Đình Chiểu (phường Sài Gòn), sau khi được chấp thuận chuyển đổi đã bị xây mới thành tòa nhà căn hộ dịch vụ, cho thấy tốc độ biến đổi của di sản có thể diễn ra rất nhanh.

Từ thực tiễn đó, TPHCM đang xây dựng Chương trình bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa giai đoạn 2026 - 2030 theo hướng kết hợp hài hòa giữa bảo tồn di sản, sinh thái với phát triển đô thị.

Chương trình khuyến khích, hỗ trợ tổ chức, cá nhân tôn tạo, bảo vệ và phát huy khu vực có giá trị văn hóa, lịch sử, công trình kiến trúc có giá trị. Xác định nguyên tắc ưu tiên giữ gìn yếu tố gốc, tính xác thực, tính toàn vẹn và kết hợp hài hòa lợi ích của Nhà nước, cộng đồng và chủ sở hữu.

Chương trình cũng dự kiến hỗ trợ từ khảo sát, kiểm kê, lập hồ sơ khoa học, quy hoạch, thiết kế đô thị đến cải thiện hạ tầng phục vụ trực tiếp việc bảo vệ và phát huy giá trị khu vực.

Nhấn mạnh nguyên tắc bảo tồn tổng thể không gian văn hóa, cảnh quan, chương trình đồng thời yêu cầu có sự tham gia và đồng thuận của cộng đồng dân cư liên quan.