Giữ lại niềm tin sau mỗi mùa thi

Phía sau mỗi mùa thi là hàng triệu học sinh miệt mài học tập và hàng chục nghìn cán bộ làm thi tận tụy, trách nhiệm.

Là một giáo viên, tôi đã nhiều lần được phân công làm nhiệm vụ tại kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông. Có năm tôi làm công tác văn phòng, có năm coi thi với vai trò giám thị, cũng có năm tham gia giám sát và thanh tra.

Mỗi vị trí đều cho tôi cơ hội nhìn thấy một lát cắt khác nhau của kỳ thi lớn nhất cả nước. Tôi hiểu sự căng thẳng của thí sinh, áp lực của cán bộ làm thi và cả những nỗ lực rất lớn của ngành giáo dục để bảo đảm một kỳ thi an toàn, nghiêm túc.

Thế nhưng, mỗi khi một vụ việc gian lận thi cử bị phanh phui, điều khiến tôi trăn trở không chỉ là những điểm số bị đánh đổi bằng sự gian dối, mà còn là niềm tin của xã hội vào sự công bằng của kỳ thi bị lung lay.

Phía sau mỗi mùa thi là hàng triệu học sinh miệt mài học tập và hàng chục nghìn cán bộ làm thi tận tụy, trách nhiệm. Chỉ một vài cá nhân sai phạm cũng đủ phủ bóng lên những nỗ lực ấy và làm hoen ố giá trị của cả kỳ thi.

Là "người trong cuộc", tôi cho rằng đã đến lúc không thể chỉ vá những "lỗ hổng" sau mỗi sự cố hay siết chặt quy chế. Điều cần hơn là những thay đổi mang tính căn cơ, từ cách tổ chức thi đến ứng dụng công nghệ, cơ chế giám sát và xây dựng văn hóa trung thực.

Trong nhiều năm qua, kết quả của kỳ thi tốt nghiệp được sử dụng để xét công nhận tốt nghiệp và tuyển sinh đại học. Khi gần như cả tương lai của một học sinh được đặt vào kỳ thi duy nhất, áp lực sẽ rất lớn. Chính áp lực ấy đôi khi khiến một số người tìm đến con đường gian lận.

Theo tôi, kỳ thi tốt nghiệp cần trở về đúng mục tiêu là đánh giá mức độ hoàn thành chương trình giáo dục phổ thông, còn tuyển sinh đại học nên được trao nhiều quyền tự chủ hơn cho các trường. Khi áp lực không còn dồn vào "cánh cửa duy nhất", động cơ gian lận cũng sẽ giảm đi.

Cùng với đó là đẩy mạnh chuyển đổi số trong tổ chức thi. Tôi nhận thấy bất kỳ khâu nào còn phụ thuộc nhiều vào thao tác thủ công cũng đều tiềm ẩn rủi ro. Công nghệ không thể thay thế hoàn toàn con người, nhưng có thể giúp hạn chế đáng kể những sai sót hoặc hành vi can thiệp trái quy định.

Việc từng bước triển khai thi trên máy tính với ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa sẽ giúp tự động hóa các khâu phát đề, thu bài, chấm thi và trả kết quả. Bên cạnh đó, AI và công nghệ phân tích dữ liệu hoàn toàn có thể phát hiện những dấu hiệu bất thường trong phổ điểm, sự chênh lệch bất hợp lý giữa các điểm thi.

Một giải pháp quan trọng khác là thiết lập cơ chế giám sát độc lập và bảo vệ người tố giác. Thực tế cho thấy không có hệ thống nào hoàn hảo nếu chỉ dựa vào tự kiểm tra nội bộ. Những người trực tiếp tham gia kỳ thi, từ giáo viên đến thí sinh, đôi khi là những người đầu tiên phát hiện dấu hiệu bất thường.

Vì vậy, cần xây dựng một kênh tiếp nhận thông tin bảo mật, độc lập để giáo viên, học sinh hoặc người dân có thể phản ánh, cung cấp chứng cứ mà không lo bị lộ danh tính hay bị gây khó khăn. Đồng thời, cần mở rộng sự tham gia giám sát của các trường đại học, các tổ chức kiểm định và các lực lượng được pháp luật cho phép ở những khâu trọng yếu của kỳ thi.

Ngoài ra, chế tài xử lý vi phạm cũng cần đủ sức răn đe và được thực hiện nghiêm minh, không có ngoại lệ. Cán bộ, giáo viên và thí sinh có hành vi gian lận đều phải chịu hình phạt nghiêm khắc trước pháp luật.

Tuy nhiên, hình phạt chỉ là giải pháp cuối cùng, quan trọng hơn là xây dựng văn hóa liêm chính trong học đường. Học sinh cần được giáo dục rằng giá trị của điểm thi nằm ở sự trung thực để đạt được điểm số. Một kết quả khiêm tốn nhưng do chính mình nỗ lực sẽ luôn đáng tự hào hơn bất kỳ thành tích nào có được bằng sự gian dối.

Nhìn chung, giữ gìn sự công bằng của một kỳ thi chưa bao giờ là nhiệm vụ của riêng giám thị, thanh tra hay bất kỳ cá nhân nào. Đó phải là trách nhiệm của cả một hệ thống được vận hành minh bạch, hiện đại và có cơ chế kiểm soát đủ chặt chẽ.