Giữ lửa làng nghề Tết Việt trong dòng chảy hiện đại

Sản xuất hương truyền thống ở Quảng Phú Cầu. (Ảnh: Thành Phương/TTXVN)

Mỗi độ Tết đến Xuân về, trong ký ức của nhiều người Việt vẫn còn nguyên vẹn mùi hương trầm phảng phất, bức tranh dân gian treo nơi gian nhà chính, chiếc nón lá mới tinh hay đôi chiếu hoa trải ra đón khách.

Những vật dụng tưởng như giản dị ấy lại được sinh ra từ các làng nghề truyền thống - nơi Tết từng là mùa làm ăn nhộn nhịp nhất trong năm.

Bước sang năm 2026, không ít làng nghề phục vụ Tết đang đứng trước nguy cơ mai một. Không phải vì Tết vắng đi, mà vì nhịp sống hiện đại đã khiến những giá trị thủ công truyền thống dần bị lãng quên, nếu không có những nỗ lực gìn giữ đủ bền bỉ.

Quảng Phú Cầu - làng hương đỏ rực mỗi độ cuối năm

Nhắc đến làng hương Quảng Phú Cầu (Hà Nội), nhiều người nhớ ngay đến hình ảnh những bó hương đỏ hồng phơi kín sân làng - một “đặc sản thị giác” mỗi khi Tết đến gần. Hương là thứ không thể thiếu trong đời sống tâm linh người Việt, đặc biệt trong những ngày đầu năm mới, khi mỗi nén hương là một lời khấn cầu bình an, may mắn.

Thế nhưng, phía sau vẻ rực rỡ ấy là không ít trăn trở. Nghề làm hương truyền thống đòi hỏi nhiều công đoạn thủ công: chọn tre, vót chân hương, pha bột, se hương, phơi nắng… Mỗi khâu đều cần sự tỉ mỉ và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm. Trong khi đó, lớp trẻ ngày càng ít người sẵn sàng gắn bó với công việc nặng nhọc, thu nhập không cao và phụ thuộc vào mùa vụ. Nhiều hộ gia đình buộc phải chuyển sang sản xuất bán công nghiệp, hoặc chỉ giữ nghề như một phần ký ức, không còn là sinh kế chính.

(Ảnh: Đinh Thuận/TTXVN)

Đông Hồ - tranh Tết lặng lẽ rời khỏi gian nhà Việt

Tranh Đông Hồ - một nét đẹp văn hóa của ngày Tết cổ truyền đang dần lùi bước khỏi không gian sống của người Việt. Đã có thời, mỗi dịp Tết đến, tranh Đông Hồ là một phần không thể thiếu trong những ngôi nhà Việt Nam. Những bức tranh như "Gà đàn," "Lợn âm dương," hay "Vinh hoa - Phú quý" không chỉ làm nhiệm vụ tô điểm cho không gian sống mà còn là biểu tượng cho những khát vọng sâu xa về sự đủ đầy, cuộc sống sung túc và sự sinh sôi, hạnh phúc trọn vẹn.

Thế nhưng, trong sự chuyển mình của nhịp sống hiện đại ngày nay, tranh dân gian Đông Hồ dù vẫn được xem là một di sản quý giá mang tính biểu tượng của văn hóa truyền thống, số lượng người thực sự mua và treo tranh mỗi dịp Tết đến đã suy giảm đáng kể. Thói quen và thị hiếu trang trí trong đời sống hiện đại đã thay đổi nhiều. Những ngôi nhà giờ đây ưu tiên sử dụng các loại tranh in công nghiệp, tranh canvas sắc nét hay các món đồ trang trí mang tính nhanh gọn, tiện lợi hơn, phù hợp với cuộc sống hối hả.

Hệ lụy của sự chuyển đổi ấy là nghề làm tranh thủ công truyền thống bằng giấy dó, sử dụng màu tự nhiên và các bản ván khắc gỗ tinh xảo đang dần thu hẹp lại. Số nghệ nhân kiên trì giữ nghề ngày một vơi đi, khiến kỹ thuật in tay vốn là niềm tự hào của nghệ thuật dân gian Việt Nam đứng trước nguy cơ bị mai một vĩnh viễn.

Nếu không có lớp người trẻ kế thừa và tiếp sức duy trì nghề, những giá trị đặc sắc mà hội họa Đông Hồ mang lại từ hàng trăm năm qua có thể sẽ chỉ còn là ký ức trong lòng người dân Việt mỗi dịp Tết Xuân về.

Công việc sáng tác mẫu tranh Đông Hồ tốn rất nhiều thời gian. (Ảnh: Minh Quyết/TTXVN)

Nón lá Tây Hồ - biểu tượng đẹp nhưng mong manh

Tại vùng đất cố đô Huế, nón lá Tây Hồ không chỉ dừng lại ở vai trò một vật dụng che nắng mưa thông thường mà đã trở thành biểu tượng văn hóa, thấm đẫm nét đẹp truyền thống của con người nơi đây. Trong dịp Tết Nguyên Đán, những chiếc nón mới tinh khôi thường được người dân mua về sử dụng khi đi lễ chùa, du Xuân hay để làm món quà tặng ý nghĩa, chứa đựng sự trân trọng và yêu thương.

Tuy nhiên, nghề làm nón - vốn là sự kết tinh của tính kiên nhẫn, đôi bàn tay tài hoa và biết bao tâm huyết, đang đối mặt với những thách thức to lớn. Sự xuất hiện tràn lan của các sản phẩm công nghiệp giá rẻ đã khiến nghề truyền thống này ngày càng mai một. Không ít người trẻ tại làng nón đã quyết định rời quê hương để tìm các cơ hội việc làm khác, và hệ quả là nghệ thuật làm nón lá có nguy cơ chỉ còn xuất hiện như một ký ức đẹp, hiếm hoi trong các chương trình bảo tồn hay hoạt động phục vụ du lịch.

Sự mong manh của nghề làm nón lá Tây Hồ chính là lời nhắc nhở về tầm quan trọng của việc gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, để những chiếc nón lá không chỉ là biểu tượng của quá khứ mà còn tiếp tục song hành cùng cuộc sống hiện đại với tất cả niềm tự hào dân tộc.

Chiếu hoa Thu Xà - bền bỉ giữa làn sóng cạnh tranh

Trong khi nhiều làng nghề truyền thống ngày càng thu hẹp dần trước làn sóng hiện đại hóa, làng chiếu hoa Thu Xà (Quảng Ngãi) vẫn giữ được chút ánh sáng của mình, nhờ vào tình yêu nghề và sự kiên trì của những người thợ tận tâm. Chiếu hoa từng là biểu tượng không thể thiếu trong mỗi gia đình Việt vào dịp Tết, một chiếc chiếu mới trải đón khách không chỉ mang ý nghĩa tinh tươm mà còn gửi gắm hy vọng về một khởi đầu tốt đẹp.

Tuy vậy, sự xuất hiện của chiếu nhựa giá rẻ, bền và thuận tiện đã nhanh chóng lấn át thị trường, đẩy chiếu dệt thủ công vào thế khó khăn. Dẫu vậy, làng nghề Thu Xà vẫn gắng gượng tồn tại, mặc cho biết bao thử thách. Sự tồn tại ấy không đơn thuần dựa trên lợi ích kinh tế mà còn được thổi bùng bởi niềm tự hào sâu sắc, cùng khát vọng bảo tồn nét đẹp truyền thống và gìn giữ hồn quê qua từng sợi chiếu.

(Ảnh: Đinh Hương/TTXVN)

Vì sao các làng nghề Tết dần yếu thế?

Điểm chung dễ nhận thấy nhất là thiếu lao động trẻ kế thừa. Với nhiều bạn trẻ, nghề truyền thống không còn đủ hấp dẫn so với các công việc công nghiệp, dịch vụ hay công nghệ có thu nhập ổn định hơn. Khi lớp nghệ nhân lớn tuổi dần rời nghề, khoảng trống kế thừa ngày càng rõ rệt.

Bên cạnh đó là sự cạnh tranh gay gắt của sản phẩm công nghiệp. Hàng thủ công thường có giá cao hơn, thời gian sản xuất lâu hơn, trong khi người tiêu dùng ngày càng ưu tiên sự tiện lợi và giá thành.

Nhiều làng nghề còn gặp khó vì thiếu vốn đầu tư, thiếu mặt bằng sản xuất tập trung, sản xuất manh mún theo hộ gia đình. Việc tiếp cận thị trường hiện đại - từ thương mại điện tử đến xây dựng thương hiệu, vẫn là bài toán khó với nhiều nghệ nhân quen làm nghề hơn là làm marketing.

Những tín hiệu tích cực trong hành trình giữ nghề

Mặc dù đối diện với vô số thách thức, không phải tất cả cánh cửa đều đóng kín. Tại nhiều địa phương, các làng nghề đã bắt đầu tìm ra hướng đi mới khi kết hợp giữa giá trị truyền thống và phong cách thiết kế hiện đại. Điều này mang lại những sản phẩm phù hợp hơn với nhu cầu cuộc sống ngày nay, chẳng hạn như tranh dân gian cách tân, hương thảo mộc, nón lá trang trí độc đáo, hay chiếu hoa được đưa vào không gian homestay, resort.

Một hướng đi tiềm năng khác là phát triển du lịch làng nghề, biến các cơ sở sản xuất thành điểm đến trải nghiệm. Du khách khi được trực tiếp chứng kiến các công đoạn thủ công tinh xảo sẽ nhìn nhận giá trị sản phẩm không còn chỉ ở mức giá, mà còn ở câu chuyện văn hóa giàu ý nghĩa đằng sau mỗi tác phẩm.

Tuy nhiên, để duy trì và lan tỏa hơi thở văn hóa Tết truyền thống từ các làng nghề, cần sự phối hợp đồng bộ từ mọi phía. Từ việc xây dựng các chính sách thực tiễn, đào tạo thế hệ trẻ kế thừa nghề, cho đến nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị văn hóa và nghệ thuật của những sản phẩm thủ công./.

(Vietnam+)