Giữ vững đà tăng trưởng xuất khẩu nông sản

5 tháng đầu năm xuất siêu nông nghiệp đạt hơn 7 tỷ USD. Ảnh: Chu Khôi

Xây dựng nhiều kịch bản ứng phó rủi ro

Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NNMT) xuất khẩu nông, lâm, thủy sản trong 5 tháng đầu năm tiếp tục ghi nhận kết quả tích cực, đưa toàn ngành đạt mức xuất siêu trên 7 tỷ USD. Trung Quốc hiện là thị trường xuất khẩu nông, lâm, thủy sản lớn nhất của Việt Nam, chiếm 20,8% tổng kim ngạch. Mỹ đứng thứ hai với 18,8%, tiếp theo là Nhật Bản với 6,9%. Kết quả này cho thấy nông nghiệp tiếp tục là một trong những trụ đỡ quan trọng của nền kinh tế trong bối cảnh thương mại toàn cầu còn nhiều biến động và khó lường.

Trước những lo ngại biến động địa chính trị đối với hoạt động xuất nhập khẩu nông, lâm, thủy sản, Thứ trưởng Bộ NNMT Đặng Ngọc Điệp cho biết, Bộ đã xây dựng các kịch bản ứng phó theo nhiều cấp độ khác nhau. Các phương án được tính toán cho trường hợp bất ổn kéo dài 3 tháng, 6 tháng hoặc lâu hơn, nhằm giảm thiểu ảnh hưởng đến sản xuất, chuỗi cung ứng và hoạt động xuất khẩu.

Theo lãnh đạo Bộ, Việt Nam hiện vẫn nhập khẩu hơn 2 tỷ USD phân bón và khoảng 8 tỷ USD nguyên liệu phục vụ sản xuất thức ăn chăn nuôi mỗi năm. Vì vậy, việc bảo đảm nguồn cung vật tư đầu vào đã được ngành nông nghiệp chủ động chuẩn bị từ sớm để hạn chế nguy cơ đứt gãy.

Ở chiều xuất khẩu, Bộ đánh giá tác động trực tiếp từ những bất ổn tại khu vực Trung Đông chưa quá lớn do quy mô xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam vào thị trường này còn khiêm tốn. Tuy nhiên, để giảm thiểu rủi ro, ngành nông nghiệp đang đẩy mạnh mở rộng thị trường và gia tăng hiện diện tại các thị trường trọng điểm như Trung Quốc, Mỹ và Nhật Bản. Bên cạnh đó, các giải pháp tăng cường truy xuất nguồn gốc, nâng cao chất lượng sản phẩm và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu tiếp tục được triển khai mạnh mẽ.

Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Văn Long cho biết, đến nay Bộ đã tổ chức 10 cuộc họp, hội nghị với các địa phương, và các đơn vị cung cấp giải pháp. Đồng thời, làm việc với nhiều doanh nghiệp (DN) lớn trong các ngành hàng lúa gạo, chăn nuôi, thủy sản, rau quả, chè, cà phê và các nông sản chủ lực khác nhằm đưa dữ liệu vào hệ thống.

Đến ngày 12/6/2026, hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản đã triển khai đối với 18.500 sản phẩm thuộc 112 nhóm sản phẩm khác nhau; quản lý 919 lô hàng của 547 nông hộ, 255 vùng trồng và 149 DN tại 26 trong tổng số 34 tỉnh, thành phố trên cả nước.

Đối với mặt hàng sầu riêng (ngành hàng xuất khẩu chủ lực), đến ngày 10/5/2026 đã có 3 container của các DN xuất khẩu thành công sang Trung Quốc với đầy đủ thông tin truy xuất nguồn gốc theo yêu cầu.

Theo ông Long, Bộ đang làm việc với nhiều DN để mở rộng triển khai hệ thống từ ngày 1/7/2026 đối với các ngành hàng nông sản chủ lực như lúa gạo, thịt, trứng, sữa, dứa, chanh leo và chè. Thời gian tới, Bộ sẽ đề xuất Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo các bộ, ngành, địa phương và DN đồng loạt triển khai truy xuất nguồn gốc nông sản trên phạm vi toàn quốc.

Chủ động điều tiết sản xuất ứng phó với El Nino

Bên cạnh những tác động bất ổn của thị trường mục tiêu xuất khẩu nông, lâm, thủy sản cũng đang đứng trước nhiều thách thức bởi ảnh hưởng bởi thời tiết đặc biệt hiện tượng El Nino đang hình thành trên khu vực xích đạo trung tâm Thái Bình Dương. Theo bà Đặng Thanh Mai - Phó Cục trưởng Cục Khí tượng thủy văn, số liệu quan trắc cho thấy, chuẩn sai nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực Nino 3.4 đã đạt ngưỡng +0,5°C trong tháng 5 và tăng lên khoảng +0,7°C vào đầu tháng 6, xác nhận El Nino đã chính thức hình thành.

Kinh nghiệm từ các đợt El Nino trước cho thấy thiệt hại thường không xuất hiện ngay lập tức mà diễn ra theo chuỗi. Một vụ mùa thất thu kéo theo giảm nguồn nguyên liệu cho chế biến; nguồn nước suy giảm ảnh hưởng đến sản xuất công nghiệp; xâm nhập mặn làm gia tăng chi phí đầu tư hạ tầng và bảo đảm sinh kế. Chính vì vậy, bài toán đặt ra hiện nay không còn là ứng phó với thiên tai theo nghĩa truyền thống mà là quản trị rủi ro khí hậu ở quy mô nền kinh tế.

Theo ông Trần Gia Long - Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính, El Nino có thể tác động trực tiếp tới các vùng sản xuất trọng điểm gồm Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long khu vực đóng góp hơn 80% giá trị sản xuất nông, lâm, thủy sản cả nước. Nếu không có giải pháp chủ động, hạn hán và thiếu nước có thể làm giảm năng suất, tăng chi phí sản xuất và ảnh hưởng đến nguồn cung xuất khẩu. Ngược lại, nếu giữ vững được các vùng nguyên liệu chủ lực, Việt Nam không chỉ hạn chế thiệt hại mà còn có cơ hội gia tăng giá trị xuất khẩu trong bối cảnh nguồn cung thế giới bị thu hẹp.

Đây cũng là lý do Bộ NNMT đang triển khai đồng thời nhiều giải pháp như theo dõi sát diễn biến khí tượng thủy văn; điều chỉnh cơ cấu mùa vụ; phát triển giống chịu hạn, chịu mặn; đầu tư hệ thống thủy lợi đa mục tiêu; thúc đẩy tưới tiết kiệm nước và mở rộng thị trường xuất khẩu. Bài học từ đợt hạn mặn lịch sử năm 2019 - 2020 cho thấy dự báo sớm có thể tạo ra khác biệt rất lớn. Khi nhiều địa phương ở Đồng bằng sông Cửu Long chủ động điều chỉnh lịch xuống giống và cơ cấu sản xuất, thiệt hại đã giảm đáng kể so với những năm trước.