Giúp con vượt qua thất bại: Trưởng thành từ những 'khoảng thiếu'

Cha mẹ luôn mong dành cho con những điều tốt nhất, nhưng tuổi thơ đủ đầy vẫn cần những trải nghiệm để trẻ học cách thích nghi.

Song bảo vệ con đến đâu và để con tự trải nghiệm thế nào vẫn là bài toán không dễ với nhiều cha mẹ.

Một tuổi thơ đủ đầy không có nghĩa là không từng có khoảng thiếu. Những lần chờ đợi, thất bại hay chưa được thỏa mãn ngay có thể dạy trẻ cách thích nghi và trưởng thành.

Tuổi thơ ngày càng đủ đầy

Có một thay đổi khá phổ biến trong cách nuôi con hiện nay: Nhiều cha mẹ cố gắng mang đến cho con những điều mà chính mình từng không có. Tuổi thơ từng thiếu đồ chơi, cha mẹ muốn con có nhiều đồ chơi hơn. Từng không được học năng khiếu, họ đăng ký cho con nhiều lớp. Từng phải chờ đợi mới có một món đồ yêu thích, họ cố gắng mua ngay khi có khả năng. Từng trải qua những năm tháng khó khăn, họ càng không muốn con phải chịu cảm giác thiếu thốn.

Điều này xuất phát từ tình yêu và mong muốn bù đắp. Khi điều kiện kinh tế của gia đình tốt hơn, việc để con có một cuộc sống đầy đủ cũng là biểu hiện tự nhiên của sự chăm sóc.

Chị Huỳnh Thị Như có con học THCS tại Khánh Hòa cho biết, chị từng trải qua tuổi thơ khá thiếu thốn nên khi có con, chị luôn cố gắng để con không phải “thèm” những thứ bạn bè có.

“Ngày trước muốn mua một quyển sách hay món đồ chơi cũng phải đợi rất lâu. Vì vậy, khi có điều kiện hơn, con thích gì trong khả năng tôi thường cố gắng mua cho con. Tôi không muốn con cảm thấy mình thua kém bạn bè”, chị chia sẻ.

Nhưng chính chị cũng nhận ra một điều: những món đồ từng khiến con háo hức nay đôi khi chỉ giữ được sự chú ý trong thời gian ngắn. “Có lúc con xin mua một món đồ, tôi mua rồi vài tuần sau con lại không dùng. Đến khi tôi nói không mua nữa thì con khó chịu. Tôi bắt đầu nghĩ có phải mình đáp ứng quá nhanh không”, chị nói.

Câu chuyện này không nhằm quy kết việc cha mẹ chiều theo nhu cầu vật chất của con là sai. Vấn đề nằm ở một câu hỏi rộng hơn: trẻ có cần được trải nghiệm cảm giác “chưa có” hay không? Bởi trong đời sống thực tế, không phải lúc nào con người cũng có được thứ mình muốn ngay lập tức.

Với nhiều gia đình hiện nay, trẻ có thể dễ dàng tiếp cận đồ chơi, thiết bị công nghệ, các lớp học, hoạt động vui chơi và nhiều lựa chọn giải trí hơn các thế hệ trước. Một chiếc điện thoại có thể đặt mua trong vài ngày. Một món đồ chơi có thể được giao tận nhà. Một khóa học mới có thể đăng ký chỉ bằng vài thao tác. Những điều trước đây đòi hỏi phải chờ đợi giờ đây được rút ngắn đáng kể.

Ngay cả việc giải trí cũng ngày càng ít khoảng trống. Trẻ có thể chuyển từ video này sang video khác, từ trò chơi này sang trò chơi khác mà gần như không phải chịu cảm giác buồn chán quá lâu.

Trong bối cảnh đó, sự chờ đợi và thiếu hụt trở thành những trải nghiệm ngày càng ít xuất hiện trong tuổi thơ của một bộ phận trẻ.

Đáng chú ý, sự thiếu hụt ở đây không nhất thiết là thiếu ăn, thiếu mặc hay thiếu điều kiện học tập. Đó có thể chỉ là việc một đứa trẻ phải chờ đến sinh nhật mới được mua món đồ mình thích; không được mua điện thoại mới dù bạn bè đã có; không được tham gia tất cả các lớp ngoại khóa; phải chấp nhận rằng gia đình chỉ có thể lựa chọn một trong nhiều mong muốn.

Những giới hạn như vậy từng rất bình thường. Nhưng khi khả năng đáp ứng của gia đình tăng lên, chúng có thể trở nên ít phổ biến hơn. Một số nghiên cứu về phát triển trẻ em cho thấy khả năng trì hoãn sự thỏa mãn có liên hệ với nhiều khía cạnh của quá trình tự điều chỉnh.

Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu hiện cũng cảnh báo không nên đơn giản hóa những kết quả nổi tiếng về “khả năng chờ đợi” thành một thước đo cố định về tính cách hay tương lai của trẻ. Bối cảnh gia đình, điều kiện kinh tế xã hội và môi trường phát triển đều có ảnh hưởng.

Điều quan trọng hơn có lẽ không phải là trẻ có bao nhiêu thứ, mà là trẻ có từng trải qua cảm giác không phải lúc nào mình cũng có được thứ mình muốn hay chưa.

Không phải mong muốn nào của trẻ cũng cần được đáp ứng ngay, những lần chờ đợi cũng là một phần của quá trình lớn lên.

Để con sẵn sàng chấp nhận “thiếu thốn”

Một số phụ huynh nhận thấy sự thay đổi này ngay trong những tình huống rất nhỏ. Anh Đỗ Hùng có con học lớp 6 tại Hà Nội kể rằng trước đây mỗi khi con xin mua một món đồ, gia đình thường đồng ý nếu giá trị không quá lớn.

“Ban đầu tôi nghĩ chẳng đáng bao nhiêu tiền, con thích thì mua. Nhưng sau này có những lần con thấy bạn có gì cũng muốn có. Nếu tôi nói chưa mua thì con hỏi tại sao. Có lúc con còn nói ‘nhà mình có thiếu tiền đâu’”, anh kể.

Điều khiến anh suy nghĩ không phải số tiền phải bỏ ra mà là cách con phản ứng khi mong muốn không được thỏa mãn. “Có vẻ con quen với việc muốn là có. Khi phải chờ hoặc không được mua, con rất khó chịu”, anh nói.

Ở một gia đình khác, anh Trần Công Nam (32 tuổi) lại nhìn vấn đề từ chuyện thành tích. Con không được giải trong một cuộc thi, bố mẹ tìm một cuộc thi khác. Điểm chưa cao, gia đình tìm thêm lớp học. Con không được chọn vào đội tuyển, cha mẹ tìm một hoạt động khác để con có cơ hội thể hiện.

Vô tình, thất bại cũng trở thành một khoảng trống mà người lớn muốn nhanh chóng lấp lại. Trong khi đó, thất bại, chờ đợi hay không đạt được điều mình mong muốn vốn là những trải nghiệm khó tránh khỏi khi trẻ lớn lên.

Ở góc nhìn của trẻ, việc được chiều theo đầy đủ cũng không phải lúc nào tạo ra cảm giác thỏa mãn lâu dài.

Em Trần Quang Minh (14 tuổi, học sinh THCS tại Khánh Hòa) cho biết, em từng rất muốn có một chiếc điện thoại mới vì nhiều bạn trong lớp đã sử dụng. “Lúc đầu em thấy nếu mình không có thì hơi ‘quê’, vì các bạn đều có. Nhưng bố mẹ nói điện thoại cũ vẫn dùng được nên chưa mua. Sau một thời gian thì em cũng thấy thật ra không có cũng không ảnh hưởng gì nhiều”, Minh kể.

Điều đáng chú ý là cảm giác thiếu thốn của trẻ đôi khi đến từ so sánh với bạn bè, chứ không xuất phát từ một nhu cầu thực sự. Một học sinh THPT khác cho biết có những món đồ em từng rất muốn có nhưng sau khi sở hữu lại nhanh chóng thấy bình thường. Em thừa nhận, khi chưa có thì em nghĩ phải có bằng được, song mua rồi một thời gian lại thấy không quan trọng như mình tưởng.

Câu chuyện ấy cho thấy một đặc điểm của đời sống hiện đại: Trẻ không chỉ được tiếp cận nhiều hơn với hàng hóa mà còn thường xuyên nhìn thấy những gì người khác đang có. Mạng xã hội khiến quá trình so sánh này diễn ra liên tục. Một đứa trẻ có thể nhìn thấy bạn bè đi du lịch, dùng điện thoại mới, mặc quần áo mới hay tham gia những hoạt động đắt tiền và từ đó hình thành cảm giác “mình cũng cần phải có”.

Khi cha mẹ nhanh chóng thỏa mãn những mong muốn đó, ranh giới giữa nhu cầu thực sự và mong muốn được giống người khác càng khó nhận biết.

Ảnh minh họa: ITN.

Giá trị của những lần không được đáp ứng

Theo PGS.TS Lâm Minh Châu, giảng viên Khoa Nhân học và Tôn giáo học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, trong quá trình phát triển, trẻ không chỉ cần những trải nghiệm tích cực mà còn cần học cách đối diện với những cảm xúc khó chịu ở mức độ phù hợp.

“Trẻ sẽ có lúc thất vọng, buồn, ghen tị, thua cuộc hoặc không được đáp ứng mong muốn. Những cảm xúc đó không phải lúc nào cũng là dấu hiệu cho thấy người lớn đã làm sai. Chúng cũng là một phần của quá trình trẻ hiểu về giới hạn của đời sống”, chuyên gia phân tích.

Theo chuyên gia, điều đáng lưu ý là xã hội hiện đại có xu hướng tìm cách làm cho trẻ vui trở lại thật nhanh. Con buồn, người lớn tìm thứ khác để con vui. Con thất vọng, cha mẹ lập tức tìm cách bù đắp. Con không đạt được điều mong muốn, một lựa chọn khác nhanh chóng được đưa ra. Nếu lặp lại thường xuyên, trẻ có thể ít có cơ hội trải nghiệm đầy đủ quá trình từ mong muốn - thất vọng - điều chỉnh cảm xúc - thích nghi với thực tế.

“Điều này không có nghĩa cha mẹ phải cố tình làm trẻ thiếu thốn hay để trẻ chịu đựng. Vấn đề là không phải mọi cảm giác khó chịu đều cần được loại bỏ ngay lập tức”, chuyên gia nói. Đây cũng là điểm cần phân biệt giữa “cho trẻ thiếu một chút” và tạo ra thiếu thốn.

Một đứa trẻ có thể có đầy đủ ăn mặc, được học hành, được yêu thương nhưng vẫn có những giới hạn: không phải món đồ nào cũng được mua, không phải cuộc chơi nào cũng được tham gia, không phải lần nào cũng chiến thắng. Chính những giới hạn đó tạo ra những khoảng trống nhỏ để trẻ học cách sống cùng điều mình chưa có.

Tuy nhiên, nói về những khoảng thiếu trong tuổi thơ cũng dễ dẫn đến một cách hiểu cực đoan: trẻ phải thiếu thốn mới trưởng thành. Đây là điều các chuyên gia không đồng tình.

“Không thể đánh đồng thiếu thốn với trải nghiệm phát triển. Một đứa trẻ thiếu ăn, thiếu an toàn, thiếu sự chăm sóc hay thiếu cơ hội giáo dục không phải là đang được rèn luyện khả năng thích nghi”, PGS.TS Lâm Minh Châu nhấn mạnh.

Điều này đặc biệt quan trọng khi bàn về các gia đình có điều kiện kinh tế khác nhau. Không thể biến nghèo khó thành một “phương pháp giáo dục” hay cho rằng trẻ có hoàn cảnh khó khăn đương nhiên sẽ mạnh mẽ hơn.

Khoảng thiếu được nói đến ở đây là những giới hạn có chủ đích hoặc tự nhiên trong một môi trường mà các nhu cầu cơ bản của trẻ vẫn được bảo đảm. Đó có thể là một lần không được mua món đồ mong muốn, một lần phải chờ, một lần không được ưu tiên, một cuộc thi không đạt giải hay một kế hoạch bị hủy. Những trải nghiệm này có một điểm chung: trẻ phải đối diện với thực tế rằng mong muốn của mình không phải lúc nào cũng quyết định được kết quả.