Vì sao người Việt hay nói 'trộm vía'?

"Trộm vía” thường được nói trước lời khen dành cho trẻ nhỏ". Ảnh: Mamaguide.

Trong giao tiếp, đặc biệt ở một số địa phương miền Bắc, khi khen một em bé kháu khỉnh, khỏe mạnh, người lớn thường nói “trộm vía” trước câu khen. Chẳng hạn, “Trộm vía, bé kháu khỉnh quá”. Cách nói này được lý giải từ quan niệm dân gian về hồn vía của người Việt.

Trong Tiếng Việt ân tình, tác giả Lê Trọng Nghĩa dẫn lại nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng để chứng minh cách nói “trộm vía” bắt nguồn từ quan niệm “ba hồn bảy vía”. Người Việt xưa quan niệm hồn vía là năng lượng tinh thần giúp con người sống khỏe mạnh. Khi một người mắc bệnh, đó có thể được hiểu là một vía nào đó đã bị tác động hoặc xâm phạm.

Trong quan niệm này, vía của trẻ em được cho là còn yếu và cần được giữ gìn. Vì vậy, trước khi khen một đứa trẻ, người lớn phải “xin phép” các vía trước. Cách nói “trộm vía” được hình thành từ quan niệm đó.

Theo Đại Nam Quốc âm tự vị , “trộm” ban đầu có nghĩa là “lén lúc”, cách viết xưa của “lén lút”. Việt Nam tự điển của Hội Khai trí Tiến đức cũng giải thích “trộm” bên cạnh nghĩa lấy tài sản còn có nghĩa “lén lút, thầm vụng”. Vì vậy, trong “trộm vía”, từ “trộm” có thể hiểu theo sắc thái “lén, vụng”, chứ không mang nghĩa lấy cắp.

Từ cách hiểu này, “trộm vía” có thể được diễn giải sát nghĩa là “lén các vía” trước khi khen em bé. Tuy nhiên, cách phân tích này dễ gây khó hiểu nên có thể hiểu đơn giản “trộm vía” là một lời xin phép.

Cách dùng này cũng tương tự một số biểu đạt khác trong tiếng Việt, khi nghĩa sử dụng trong giao tiếp không hoàn toàn trùng với nghĩa đen của từng từ. Chẳng hạn, “Anh/chị đang đi đâu đấy?” có thể được dùng như một lời chào nhưng không có nghĩa “đi đâu đấy” đồng nghĩa với “chào”.