Giúp giới trẻ TPHCM tạo 'kháng thể' trước sự bủa vây của tội phạm mạng

Đại úy Nguyễn Anh Quân – Phòng Cảnh sát hình sự (PC02), Công an TPHCM cùng học sinh Trường THCS Hồng Bàng (phường Chợ Lớn).

Trước sự biến tướng phức tạp của tội phạm công nghệ cao nhắm vào lứa tuổi học đường, phóng viên Báo Giáo dục và Thời đại đã có buổi trao đổi với Đại úy Nguyễn Anh Quân – Phòng Cảnh sát hình sự (PC02), Công an TPHCM về thực trạng và giải pháp bảo vệ thế hệ trẻ trên không gian mạng.

Thưa Đại úy Nguyễn Anh Quân, thường xuyên bám sát địa bàn, anh đánh giá thế nào về mức độ tinh vi của tội phạm công nghệ cao đang nhắm vào học sinh, sinh viên tại TPHCM hiện nay?

Tội phạm công nghệ cao nhắm vào học sinh, sinh viên hiện diễn biến cực kỳ tinh vi, có tổ chức chặt chẽ và liên tục biến hóa theo hướng thao túng tâm lý sâu sắc. Thay vì các thủ đoạn thô sơ, các đối tượng đã ứng dụng AI, Deepfake để giả danh cơ quan chức năng hoặc dựng kịch bản "bắt cóc online", giả mạo học bổng, "việc nhẹ lương cao". Chúng đánh thẳng vào sự thiếu kinh nghiệm sống, tâm lý dễ hoảng loạn khi bị đe dọa và nhu cầu khẳng định bản thân của giới trẻ. Nguy hiểm hơn, chúng không chỉ cô lập nạn nhân để chiếm đoạt tài sản của gia đình, mà còn biến chính các bạn sinh viên thành công cụ, mắt xích tiếp tay cho hoạt động phạm tội trên không gian mạng mà các bạn không hề hay biết.

Qua thực tiễn trực tiếp tuyên truyền từ bậc tiểu học đến đại học, anh nhận thấy những cạm bẫy an ninh mạng ở mỗi nhóm tuổi có sự khác biệt ra sao?

Tội phạm mạng hiện nay không còn "đánh bắt xa bờ" một cách may rủi mà đã chuyển sang "săn mồi có chọn lọc", "đo ni đóng giày" kịch bản theo tâm lý và nhận thức đặc thù của từng lứa tuổi:

Đối với học sinh Tiểu học, các em còn ngây thơ, tò mò và chưa có kỹ năng tự vệ. Cạm bẫy thường núp bóng trò chơi điện tử, video hoạt hình hoặc phần thưởng ảo miễn phí để dụ dỗ tiết lộ thông tin cá nhân, hình ảnh nhạy cảm, hoặc làm theo các thử thách độc hại trên mạng xã hội.

Đối với học sinh THCS và THPT, đây là giai đoạn nhạy cảm về tâm lý, muốn thể hiện cái tôi nhưng dễ tổn thương và sợ bị gia đình trách mắng. Kẻ xấu thường nhắm vào các em qua hình thức bắt nạt trực tuyến, lừa đảo qua game, dụ dỗ kết bạn để chiếm đoạt hình ảnh riêng tư rồi quay sang tống tiền, ép buộc làm theo yêu cầu.

Đại úy Nguyễn Anh Quân tại buổi tuyên truyền giúp sinh viên Trường Cao đẳng Kinh tế TPHCM trang bị kiến thức cần thiết về an toàn trên không gian mạng, phòng chống các hành vi vi phạm pháp luật, tệ nạn xã hội.

Đối với sinh viên Trung cấp, Cao đẳng, Đại học, các bạn bắt đầu sống tự lập, có nhu cầu kiếm thêm thu nhập, đi du học hoặc khẳng định bản thân nhưng thiếu kinh nghiệm xã hội. Các bạn là mục tiêu trực tiếp của bẫy "việc nhẹ lương cao", giả mạo học bổng, lừa đảo tình cảm, hoặc bị giả danh công an đe dọa trong các vụ "bắt cóc online" nhằm chiếm đoạt số tiền lớn từ gia đình, thậm chí bị dụ dỗ cho thuê tài khoản ngân hàng để tiếp tay cho tội phạm.

Chính vì sự phân hóa rõ rệt này, công tác tuyên truyền của chúng tôi luôn phải thay đổi nội dung và cách tiếp cận sát với từng cấp học, giúp các bạn tự hình thành "kháng thể" trước những biến tướng của tội phạm mạng.

Trong các vụ việc tiếp nhận tại TPHCM, đâu là kịch bản điển hình khiến học sinh, sinh viên sập bẫy nhiều nhất, và lỗ hổng lớn nhất trong cách phòng vệ của các em là gì?

Kịch bản khiến nhiều học sinh, sinh viên sập bẫy nhất hiện nay là chiêu trò "thao túng tâm lý đa tầng". Ban đầu, tội phạm giăng bẫy tuyển cộng tác viên online với hoa hồng hấp dẫn rồi gài lỗi hệ thống để chiếm đoạt tiền. Sau đó, chúng tiếp tục giả danh Công an gọi điện, gửi lệnh bắt giả qua mạng để vu khống các bạn liên quan đến đường dây rửa tiền, ma túy…, ép tự cô lập và đòi tiền "chứng minh vô tội".

Qua đó, lỗ hổng lớn nhất của các bạn không phải là thiếu am hiểu công nghệ, mà là sự nhẹ dạ trước lời hứa "việc nhẹ lương cao" cùng tâm lý hoảng loạn, sợ bị gia đình trách mắng dẫn đến tự cắt đứt liên lạc khi bị đe dọa, tạo điều kiện cho tội phạm hoàn toàn khống chế và dẫn dắt.

Phổ biến kiến thức pháp luật và an ninh mạng rất dễ trở nên khô khan. Anh đã chọn cách tiếp cận nào để những bài học cảnh giác thực sự thấm sâu vào nhận thức của các em?

Thành công lớn nhất của một cán bộ tuyên truyền không phải là kết thúc buổi nói chuyện trong những tràng pháo tay, mà là sau đó, khi gặp bất kỳ dấu hiệu bất thường nào trên mạng, các bạn nhớ ngay đến lời dặn của lực lượng Công an để bình tĩnh dừng lại và tìm sự trợ giúp kịp thời.

Để kiến thức không khô khan, tôi luôn chọn cách "bước vào thế giới của người trẻ" với tâm thế là một người anh đồng hành, nói bằng ngôn ngữ gần gũi của chính các bạn, thay đổi từ "áp đặt một chiều" sang lắng nghe và thấu hiểu. Song song với lý thuyết pháp lý nền tảng, tôi lồng ghép các vụ án có thật ngay tại TPHCM, kết hợp trình chiếu video trực quan và tổ chức cho các bạn trực tiếp nhập vai xử lý tình huống giả định.

Kẻ xấu thường nhắm vào học sinh THCS, THPT qua hình thức bắt nạt trực tuyến, lừa đảo qua game, dụ dỗ kết bạn để chiếm đoạt hình ảnh riêng tư rồi quay sang tống tiền, ép buộc làm theo yêu cầu.

Tương tác hai chiều giúp các bạn rèn luyện phản xạ bình tĩnh trước lời đe dọa hay cám dỗ, đồng thời dễ dàng ghi nhớ những nguyên tắc tự vệ ngắn gọn để biến nhận thức thành "kháng thể" bền vững.

Nhiều người trẻ khi trở thành nạn nhân thường sợ hãi, xấu hổ và giấu giếm. Theo anh, đâu là những bước hành động khẩn cấp các em cần thực hiện ngay lúc đó?

Khi nhận ra mình bị lừa đảo hoặc đe dọa trên mạng, điều đầu tiên các bạn cần nhớ là mình là nạn nhân chứ không phải người có lỗi, vì vậy tuyệt đối không được im lặng chịu đựng một mình.

Để được bảo vệ an toàn nhất, các bạn và gia đình có thể gọi đường dây nóng 113, số trực ban của Phòng Cảnh sát hình sự Công an TPHCM, hoặc tốt nhất là đến trực tiếp trụ sở Công an cấp xã gần nhất để trình báo kèm theo toàn bộ chứng cứ (ảnh chụp màn hình biên lai chuyển tiền, sao kê ngân hàng, đoạn chat, số điện thoại hoặc tài khoản mạng xã hội của đối tượng…). Tuyệt đối không tìm kiếm hay làm việc với các trang mạng tự xưng là lực lượng chức năng hoặc công ty luật hỗ trợ lấy lại tiền, vì đây rất có thể cũng là các trang mạo danh.

Đứng trước sự phức tạp của mạng xã hội, anh có lời khuyên cốt lõi nào dành cho nhà trường và phụ huynh để kịp thời phát hiện khi con em có nguy cơ trở thành nạn nhân?

Để xây dựng "màng lọc" bảo vệ hiệu quả, gia đình và nhà trường cần chuyển từ kiểm soát sang đồng hành và lắng nghe không phán xét, để các bạn đủ tin tưởng chia sẻ ngay khi gặp sự cố thay vì âm thầm tự giải quyết vì sợ bị la mắng. Phụ huynh và thầy cô cần đặc biệt nhạy bén trước các dấu hiệu bất thường như trẻ đột ngột lo âu, thu mình, lén lút nghe điện thoại, vay mượn tiền hoặc rời khỏi nhà không rõ lý do. Quan trọng nhất, gia đình, nhà trường và lực lượng Công an phải duy trì kênh thông tin thông suốt để kịp thời ngăn chặn các kịch bản thao túng tâm lý ngay từ khi mới manh nha, bởi sự quan tâm đúng lúc chính là lá chắn vững chắc nhất.

Để xây dựng một TPHCM an toàn, văn minh trên không gian số cho thế hệ trẻ, theo Đại úy đâu là giải pháp phòng ngừa mang tính căn cơ nhất trong thời gian tới?

Chúng ta cần sự chung tay đồng bộ của 4 trụ cột: gia đình là điểm tựa lắng nghe không phán xét, nhà trường rèn luyện kỹ năng thực tế, lực lượng Công an quyết liệt đấu tranh và cảnh báo sớm, cùng các doanh nghiệp công nghệ, ngân hàng siết chặt hạ tầng bảo mật. Tuy nhiên, giải pháp căn cơ và bền vững nhất vẫn là tiêm "vắc-xin số" cho chính các em, tức là trang bị tư duy phản biện, thói quen kiểm chứng thông tin và bản lĩnh bình tĩnh trước mọi cám dỗ hay đe dọa, giúp mỗi bạn trẻ tự hình thành kháng thể chủ động bảo vệ mình.

Trân trọng cảm ơn anh!