Gỡ 'nút thắt' để bảo tàng ngoài công lập bứt phá

Quang cảnh chương trình. Ảnh: Vi Giáng

Nhiều khó khăn trong hoạt động

Phát biểu tại chương trình, bà Bùi Thị Hương Thủy, Phó Trưởng phòng Quản lý di sản văn hóa (Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội) nhấn mạnh, trong những năm qua, các bảo tàng ngoài công lập đã từng bước khẳng định vai trò quan trọng trong việc hình thành những không gian văn hóa đặc sắc, góp phần phát huy “sức mạnh mềm” của văn hóa Việt Nam. Việc triển khai các chủ trương, nghị quyết của thành phố về phát triển công nghiệp văn hóa đã tạo điều kiện để hệ thống bảo tàng ngoài công lập phát triển, trở thành những điểm đến văn hóa - giáo dục - du lịch hấp dẫn.

Bà Bùi Thị Hương Thủy, Phó Trưởng phòng Quản lý di sản văn hóa (Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội) phát biểu. Ảnh: Vi Giáng

Việc triển khai Nghị quyết 09-NQ/TU của Thành ủy Hà Nội về phát triển công nghiệp văn hóa đã tạo nền tảng quan trọng để hệ thống bảo tàng ngoài công lập phát huy vai trò, góp phần hình thành các không gian văn hóa đa dạng trong đời sống đô thị.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, các bảo tàng ngoài công lập vẫn gặp không ít khó khăn, đặc biệt là hạn chế về cơ sở vật chất, nguồn lực đầu tư. Một số mô hình hoạt động còn mang tính đơn lẻ, thiếu sự liên kết, chưa tạo được sức lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng.

Theo thống kê của Trung tâm Điều phối các hoạt động sáng tạo Hà Nội, hiện thành phố có 23 bảo tàng ngoài công lập với nội dung trưng bày đa dạng, trong đó lĩnh vực lịch sử - văn hóa chiếm khoảng 60%, nghệ thuật - mỹ thuật 24% và khoa học - chuyên ngành 16%. Không chỉ lưu giữ nhiều bộ sưu tập giá trị, các bảo tàng còn góp phần tạo dựng không gian trải nghiệm sáng tạo, nâng cao nhận thức cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ về di sản văn hóa.

Bảo tàng ngoài công lập Hà Nội: Thực trạng và những giá trị đang được gìn giữ. Ảnh: BTC

Tại chương trình, các đại biểu đã tập trung trao đổi về công tác bảo tồn hiện vật, ứng dụng công nghệ số trong trưng bày và truyền thông, cũng như giải pháp tăng cường kết nối bảo tàng với giáo dục, du lịch và các ngành công nghiệp sáng tạo.

Ông Nguyễn Xuân Thiết, Giám đốc điều hành Bảo tàng Nghệ thuật Kính màu cho biết, bảo tàng được hình thành từ bộ sưu tập gần 2.000 hiện vật quý giá, được sưu tầm công phu trong gần 40 năm từ nhiều quốc gia. Không gian trưng bày rộng hơn 2.000m² tại Trại Da Vinci (xã Suối Hai, Hà Nội) đã mang đến trải nghiệm thẩm mỹ độc đáo cho công chúng.

Ông Nguyễn Xuân Thiết, Giám đốc điều hành Bảo tàng Nghệ thuật Kính màu trao đổi tại chương trình. Ảnh: Vi Giáng

Dù sở hữu giá trị chuyên môn và văn hóa đặc sắc, bảo tàng vẫn gặp nhiều trở ngại khi phải tự chủ hoàn toàn về tài chính, từ đầu tư đất đai, xây dựng đến vận hành. Ông Nguyễn Xuân Thiết đề xuất cần có chính sách hỗ trợ phù hợp về thuế, đất đai, chuyển đổi số và truyền thông cộng đồng nhằm tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các bảo tàng ngoài công lập phát triển bền vững.

Cùng chung những trăn trở, ông Nguyễn Văn Thắng, Giám đốc Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá cho biết, cơ sở vật chất của bảo tàng đang xuống cấp nghiêm trọng. Tình trạng dột, ẩm mốc sau mưa lớn ảnh hưởng trực tiếp đến công tác bảo quản hiện vật. Mặc dù đã nhiều lần kiến nghị với chính quyền địa phương, nhưng do chưa rõ cơ chế quản lý, các đề xuất vẫn chưa được giải quyết.

Không chỉ đối mặt với khó khăn về cơ sở vật chất, nhiều bảo tàng còn gặp trở ngại trong việc mở rộng hoạt động trải nghiệm. Nhu cầu xây dựng các không gian sáng tạo như phòng chụp ảnh, khu trải nghiệm cho du khách là rất lớn, nhưng hạn chế về kinh phí và cơ chế khiến các ý tưởng chưa thể triển khai.

Từ thực tế đó, đại diện các bảo tàng ngoài công lập cho rằng cần có một “nhạc trưởng” đóng vai trò điều phối, kết nối giữa các bảo tàng với cơ quan quản lý và doanh nghiệp. Đây chính là điều kiện quan trọng để hình thành hệ sinh thái bảo tàng năng động, có khả năng lan tỏa.

Tăng liên kết, mở rộng không gian sáng tạo

Trao đổi tại chương trình, Tiến sĩ Nguyễn Thế Hùng, Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hội Di sản văn hóa Việt Nam cho biết, hiện nay cả nước có 218 bảo tàng, trong đó có 81 bảo tàng ngoài công lập. Việc ra đời và phát triển các bảo tàng gắn liền với tiến trình phát triển của xã hội, phản ánh nhu cầu lưu giữ, truyền tải và phát huy giá trị di sản. Hệ thống bảo tàng công lập và ngoài công lập đều có vị trí, vai trò quan trọng, không có sự phân biệt trong định hướng phát triển. Tuy nhiên, các bảo tàng ngoài công lập hiện vẫn gặp nhiều khó khăn, cần được quan tâm, hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi hơn trong hoạt động.

Tiến sĩ Nguyễn Thế Hùng, Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hội Di sản văn hóa Việt Nam phát biểu tại chương trình. Ảnh: Vi Giáng

Theo Giám đốc Bảo tàng Hà Nội Nguyễn Tiến Đà, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội đã công bố bản đồ số các không gian sáng tạo, đồng thời sẽ phát triển bản đồ số hệ thống bảo tàng ngoài công lập. Nền tảng này giúp công chúng dễ dàng tiếp cận thông tin, góp phần đưa di sản đến gần hơn với đời sống.

Giám đốc Bảo tàng Hà Nội Nguyễn Tiến Đà thông tin sẽ phát triển bản đồ số hệ thống bảo tàng ngoài công lập thời gian tới. Ảnh: Vi Giáng

Trong thời gian tới, Bảo tàng Hà Nội sẽ tăng cường kết nối, hỗ trợ các bảo tàng ngoài công lập thông qua hoạt động chuyên môn như tư vấn bảo quản hiện vật, chia sẻ kinh nghiệm trưng bày, tổ chức tham quan, học tập mô hình.

Ông Nguyễn Tiến Đà cho biết, thành phố sẽ thúc đẩy liên kết giữa các bảo tàng với doanh nghiệp du lịch để hình thành các tuyến tham quan, đồng thời khuyến khích các ý tưởng trưng bày sáng tạo. Những mô hình, thiết kế tiêu biểu có thể được lựa chọn giới thiệu tại Bảo tàng Hà Nội trong thời gian tới.

“Với tinh thần chủ động, đồng hành và kết nối, chúng tôi kỳ vọng hệ thống bảo tàng sẽ từng bước phát triển bền vững, đóng góp tích cực vào quá trình hiện thực hóa các nghị quyết về phát triển văn hóa và Luật Thủ đô năm 2026”, ông Nguyễn Tiến Đà nhấn mạnh.

Tại tọa đàm, Ban Tổ chức cũng thông tin về Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026. Theo đó, Lễ hội năm nay có nhiều điểm mới khi triển khai theo 4 giai đoạn, từ khởi động, phát động các cuộc thi sáng tạo, tổ chức chuỗi hoạt động “Mùa hè sáng tạo” đến cao điểm vào tháng 11-2026.

Không gian lễ hội được mở rộng theo hướng kết nối các di sản, công viên và khu vực công cộng, trong đó chợ Đồng Xuân được xác định là “trái tim” của lễ hội, hướng tới xây dựng mô hình chợ truyền thống gắn với sáng tạo, kết nối nghệ nhân và tinh hoa làng nghề Hà Nội. Bên cạnh đó, các không gian như khu vực sông Hồng, hệ thống công viên, cùng mạng lưới không gian sáng tạo trên địa bàn thành phố cũng được đề xuất tham gia.

Đơn vị tổ chức kỳ vọng với sự tham gia của các bảo tàng ngoài công lập, nghệ nhân, nghệ sĩ, doanh nghiệp sáng tạo và cộng đồng, Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026 sẽ tạo nên sức mạnh đồng kiến tạo, góp phần định vị Hà Nội trên bản đồ sáng tạo toàn cầu.

Các đơn vị ký kết biên bản ghi nhớ hợp tác (MOU) nhằm tăng cường kết nối tour, tuyến du lịch giữa các bảo tàng và doanh nghiệp lữ hành. Ảnh: Vi Giáng

Trong khuôn khổ chương trình, các đơn vị đã ký kết biên bản ghi nhớ hợp tác (MOU) nhằm tăng cường kết nối tour, tuyến du lịch giữa các bảo tàng và doanh nghiệp lữ hành, mở ra hướng đi mới trong khai thác giá trị di sản gắn với phát triển kinh tế sáng tạo.