Gỡ nút thắt để 'xanh hóa' xử lý chất thải xây dựng

Đây được xem là điểm khởi đầu trong hành trình với những giải pháp căn cơ nhằm biến nguồn thải này thành tài nguyên, vừa giải quyết bài toán ô nhiễm môi trường, vừa mang lại giá trị kinh tế.

Máy nghiền chất thải xây dựng. Ảnh: NQ

Chất thải phải đi đúng tuyến, đến đúng địa điểm

Tốc độ đô thị hóa cao, hàng loạt công trình giao thông, hạ tầng kỹ thuật, chỉnh trang đô thị được triển khai trên địa bàn thành phố khiến lượng đất đào, bùn thải, chất thải rắn xây dựng phát sinh ngày càng lớn. Nếu không có địa điểm tiếp nhận phù hợp, chất thải không chỉ trở thành bài toán của chủ đầu tư mà còn có nguy cơ biến thành áp lực môi trường đối với cộng đồng.

Nhằm giải quyết bài toán khó này, UBND thành phố Hà Nội vừa thông qua phương án tháo gỡ "nút thắt" bằng cách cho phép thiết lập và công khai danh sách các vị trí đủ điều kiện tiếp nhận, tập kết, xử lý tạm thời đất đào, bùn thải và chất thải rắn xây dựng ngay tại cấp xã, phường. Qua quá trình rà soát và đề xuất trực tiếp từ các địa phương, Hà Nội đã phê duyệt và công bố rộng rãi danh mục 81 vị trí tập kết tạm thời, phân bố tại hơn 40 xã, phường.

Đáng chú ý, có những vị trí quy mô lớn như khu vực Bãi Già, xã Vật Lại, diện tích khoảng 100ha; bãi nổi sông Hồng tại xã Phúc Lộc rộng 23,2ha; khu vực Đồng Vôi tại xã Hồng Sơn, xã Vĩnh An rộng 2,8ha, khả năng tiếp nhận khoảng 1,68 triệu mét khối đất đào; nhiều vị trí khác có diện tích từ vài hecta đến hàng chục hecta, phân bố tại nhiều xã, phường.

Trưởng phòng Quản lý chất thải rắn (Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội) Nguyễn Văn Quý cho biết, việc công bố danh sách các điểm tập kết chất thải xây dựng cho thấy thành phố đang từng bước hình thành mạng lưới địa điểm tiếp nhận thay vì để từng dự án tự xoay xở. Đây là hướng đi cần thiết bởi với các dự án lớn, khoảng cách vận chuyển, năng lực tiếp nhận và điều kiện giao thông có thể tác động trực tiếp đến tiến độ, chi phí và hiệu quả đầu tư.

Ngoài ra, thành phố cũng đưa ra quy định cụ thể đối với tất cả các bên liên quan, từ chủ công trình phá dỡ, đơn vị vận chuyển và đơn vị tiếp nhận. Theo đó, tất cả các công trình phát sinh chất thải phải xác định nơi tiếp nhận; các đơn vị vận chuyển chất thải phải đi đúng tuyến, đúng địa điểm. Các địa phương có trách nhiệm phối hợp quản lý; cơ quan chuyên môn phải kiểm tra, tháo gỡ vướng mắc.

Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Vũ Xuân Tùng, cách làm này tạo “đường đi” rõ ràng hơn cho chất thải xây dựng. Khi địa điểm được công khai, nguồn thải được nhận diện và hành trình vận chuyển được xác định, cơ quan quản lý có cơ sở để kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm.

Thúc đẩy tái chế chất thải xây dựng

Tuy nhiên, việc thiết lập thành công 81 bãi tập kết tạm thời tại xã, phường mới chỉ là bước đi đầu tiên. Đích đến cuối cùng mà chiến lược chuyển đổi xanh hướng đến là tạo ra giá trị kinh tế từ chính nguồn chất thải khổng lồ đó.

Theo các chuyên gia ngành xây dựng, thành phần của chất thải xây dựng chủ yếu là bê tông, gạch, vữa, đất, bùn thải... chiếm khoảng 70-90% tổng khối lượng. Đây đều là những vật liệu có khả năng tái chế thành cốt liệu, vật liệu san lấp hoặc nguyên liệu phục vụ sản xuất vật liệu xây dựng mới. Điều này cho thấy chất thải xây dựng không chỉ là gánh nặng môi trường mà còn là nguồn nguyên liệu thứ cấp có giá trị nếu được quản lý và khai thác hiệu quả. Tuy nhiên, tiềm năng này vẫn chưa được khai thác tương xứng. Một trong những nút thắt lớn nhất chính là thị trường.

PGS.TS Văn Viết Thiên Ân (Trường Đại học Xây dựng Hà Nội) cho biết, thị trường vẫn còn tâm lý ưu tiên vật liệu truyền thống, trong khi công nghệ sản xuất vật liệu tái chế chưa được đầu tư đồng bộ, cơ chế hỗ trợ kinh tế còn hạn chế và sự phối hợp giữa các bên liên quan chưa chặt chẽ. Để thúc đẩy lĩnh vực tái chế chất thải xây dựng, cần sớm hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, đồng thời ban hành các chính sách ưu đãi về thuế và quy định tỷ lệ sử dụng vật liệu tái chế trong các công trình phù hợp. Việc nghiên cứu áp dụng các công cụ kinh tế như thuế tài nguyên, thuế carbon cũng cần được xem xét nhằm từng bước hạn chế sử dụng vật liệu truyền thống, tạo động lực phát triển vật liệu xanh.

Đồng quan điểm, chuyên gia Trần Văn Tường, kỹ sư hạ tầng giao thông và cầu đường cho biết, nhiều quốc gia phát triển trên thế giới đã áp dụng các công cụ hành chính bắt buộc là giải pháp cốt lõi để khơi thông dòng chảy cho rác thải xây dựng. Đơn cử như Nhật Bản và Singapore áp dụng quy định pháp lý bắt buộc các dự án đầu tư công phải sử dụng tối thiểu từ 30-50% vật liệu tái chế trong cấu trúc công trình... Đã đến lúc nước ta cũng cần áp dụng các quy định tương tự. Việc tài nguyên hóa phế thải xây dựng thông qua công cụ pháp lý bắt buộc trong đầu tư công là chiến lược đa mục tiêu, dùng mệnh lệnh hành chính dẫn dắt thị trường.

Theo các chuyên gia, vấn đề cốt lõi hiện nay không phải là có tái chế được hay không mà là làm thế nào để vật liệu tái chế được sử dụng rộng rãi trong các công trình xây dựng và trở thành một phần của chuỗi cung ứng ngành xây dựng. Muốn đạt mục tiêu này cần đồng thời hoàn thiện cơ chế quản lý, hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật, chính sách hỗ trợ thị trường và phát triển hệ sinh thái tái chế đồng bộ.