Gỡ vướng đất đai, vốn vay và liên kết sản xuất ở vùng cao

Tại nhiều địa bàn miền núi Quảng Ngãi, các HTX đã bắt đầu chuyển từ cung ứng dịch vụ nông nghiệp đơn thuần sang tổ chức vùng nguyên liệu, ứng dụng khoa học kỹ thuật, chuyển đổi số, phát triển sản phẩm OCOP và kết nối doanh nghiệp tiêu thụ.

Tiếp cận nguồn lực đất đai

Sau sáp nhập địa giới hành chính, HTX Nông nghiệp Thắng Lợi tại xã Long Phụng quản lý hoạt động sản xuất trên khoảng 320ha lúa, nhưng nguồn thu chủ yếu vẫn đến từ dịch vụ thủy lợi nội đồng, bảo vệ thực vật và làm đất.

Ông Nguyễn Thanh Phương, Phó Giám đốc HTX, cho biết đơn vị muốn mở rộng hoạt động, đầu tư hạ tầng và phát triển những mô hình có giá trị cao hơn, song nguồn lực tích lũy hạn chế, trong khi việc huy động vốn từ thành viên khó đáp ứng nhu cầu đầu tư lớn.

Các HTX cần thêm hỗ trợ về nguồn lực đất đai để xây dựng trụ sở, nhà kho, hạ tầng...

Với các HTX miền núi, khó khăn còn nằm ở khả năng tiếp cận đất để xây dựng trụ sở, nhà xưởng, kho bảo quản và hình thành vùng nguyên liệu tập trung.

Bà Lê Thị Ánh, Giám đốc HTX Sản xuất Nông Lâm nghiệp và Thương mại Dịch vụ Sơn Bua, kiến nghị chính quyền quan tâm hơn đến việc hỗ trợ đất đai và cải thiện giao thông tới vùng sản xuất, bởi đường sá khó khăn làm tăng chi phí vận chuyển, gây trở ngại cho thu mua và bao tiêu nông sản.

Trong thực tế, không ít thành viên có đất sản xuất nhưng HTX lại thiếu mặt bằng tập trung. Muốn giải quyết bài toán này, trước hết phải phân biệt quyền sử dụng đất với quyền góp vốn vào HTX.

Theo quy định, việc góp vốn bằng quyền sử dụng đất chỉ được thực hiện khi đáp ứng các điều kiện luật định, trong đó có yêu cầu về giấy chứng nhận, tình trạng tranh chấp, kê biên và thời hạn sử dụng đất. Quyền sử dụng đất được góp vốn cũng phải phù hợp với loại đất, chủ thể sử dụng và quy định áp dụng cho từng trường hợp.

Một phương án phổ biến hiện nay là các thành viên vẫn sử dụng đất của mình, còn HTX đứng ra tổ chức sản xuất theo quy trình thống nhất, tập hợp sản lượng và ký hợp đồng với doanh nghiệp. Cách làm này phù hợp với định hướng tích tụ đất đai mà không nhất thiết chuyển toàn bộ quyền sử dụng đất sang HTX.

Tuy nhiên, quyền sử dụng đất, thời hạn hợp tác, chi phí đầu tư, phân chia lợi ích và trách nhiệm khi phát sinh thiệt hại cần được quy định bằng văn bản rõ ràng. Chính quyền cơ sở và cơ quan chuyên môn cần hướng dẫn theo từng hồ sơ cụ thể, đảm bảo quyền lợi cho cả thành viên và HTX.

Giải bài toán vốn

Bên cạnh nguồn lực đất đai là nguồn lực về vốn đầu tư sản xuất. Như ở HTX Nông nghiệp Thắng Lợi, thiếu vốn là trở ngại trực tiếp.

Theo ông Nguyễn Thanh Phương, Phó Giám đốc HTX, thành viên có thể góp vài chục triệu đồng để triển khai mô hình nhỏ, nhưng đầu tư sân phơi, máy sấy, kho chứa hay hệ thống bảo quản cần nguồn lực lớn hơn.

“HTX cũng khó vay vốn khi không có đủ tài sản bảo đảm. Vụ hè thu, đơn vị chỉ liên kết sản xuất khoảng 20ha, một phần do năng lực bảo quản và khả năng chia sẻ rủi ro còn hạn chế”, ông Phương cho hay.

Theo tìm hiểu, để tiếp cận nguồn vốn hỗ trợ, HTX cần xác định đúng mục đích sử dụng vốn, lập phương án sản xuất, kinh doanh có dự toán chi phí, dòng tiền trả nợ và phương án tiêu thụ sản phẩm; đồng thời chuẩn bị hồ sơ pháp lý, báo cáo tài chính và tài liệu chứng minh năng lực thực hiện theo yêu cầu của chương trình.

Trước khi nộp hồ sơ, HTX cần chủ động làm việc với Ngân hàng Chính sách xã hội hoặc cơ quan quản lý chương trình hỗ trợ tại địa phương để xác định đối tượng thụ hưởng, hạn mức, lãi suất, thời hạn vay, điều kiện bảo đảm và quy trình xét duyệt.

Khi vốn và hạ tầng hạn chế, liên kết với doanh nghiệp có thể giúp HTX tiếp cận vật tư, kỹ thuật và thị trường.

Cần nói thêm, vốn vay không phải nguồn duy nhất. Theo định hướng phát triển kinh tế tập thể tại Quảng Ngãi, cần kết hợp tín dụng chính sách, Quỹ Hỗ trợ phát triển HTX, ngân hàng thương mại, vốn tự có và nguồn hỗ trợ từ các chương trình mục tiêu quốc gia.

Việc phân loại HTX theo năng lực, vùng nguyên liệu, sản phẩm OCOP và hợp đồng đầu ra sẽ giúp lựa chọn đúng đơn vị có khả năng sử dụng vốn hiệu quả. Quan trọng hơn, cơ quan hỗ trợ phải hướng dẫn HTX hoàn thiện hồ sơ ngay từ đầu, công khai tiêu chí xét duyệt và giải thích rõ lý do khi hồ sơ chưa đáp ứng yêu cầu.

Liên kết sản xuất để nâng cao hiệu quả

Khi vốn và hạ tầng hạn chế, liên kết với doanh nghiệp có thể giúp HTX tiếp cận vật tư, kỹ thuật và thị trường. Tuy nhiên, nếu hợp đồng thiếu chặt chẽ, người sản xuất vẫn có nguy cơ chịu thiệt khi giá biến động hoặc đối tác thay đổi kế hoạch thu mua.

Tại HTX Nông nghiệp Thắng Lợi, chi phí sản xuất cao, giá thu mua có thời điểm xuống thấp cùng rủi ro thời tiết khiến thành viên còn dè dặt. Muốn mở rộng diện tích liên kết, HTX cần đầu tư hạ tầng bảo quản và có cơ chế phân chia rủi ro minh bạch.

Về pháp lý, hợp đồng liên kết cần xác định rõ diện tích, sản lượng dự kiến, tiêu chuẩn chất lượng, quy trình kỹ thuật, giá thu mua hoặc nguyên tắc xác định giá, thời điểm giao nhận, phương thức thanh toán và trách nhiệm khi vi phạm.

Luật HTX năm 2023 tạo khuôn khổ cho tổ chức và hoạt động của HTX, nhưng quyền lợi trong từng chuỗi sản xuất còn phụ thuộc vào hợp đồng, pháp luật chuyên ngành và các quy định liên quan.

HTX cần đại diện thành viên đàm phán trên cơ sở thông tin đầy đủ, không ký cam kết vượt quá năng lực cung ứng hoặc chấp nhận điều khoản bất cân xứng. Khi đối tác không thực hiện nghĩa vụ, HTX nên lưu giữ hợp đồng, chứng từ giao nhận, biên bản kiểm tra chất lượng và trao đổi bằng văn bản để làm căn cứ yêu cầu thực hiện nghĩa vụ, bồi thường hoặc giải quyết tranh chấp theo thỏa thuận và pháp luật.

Ông Nguyễn Quang Hòa, Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Ngãi, cho biết giai đoạn 2026-2030, tỉnh xác định HTX là nhân tố nòng cốt trong tổ chức sản xuất nông nghiệp.

Tỉnh dự kiến dành 6 tỷ đồng đào tạo khoảng 300 học viên về quản trị HTX, cùng 2 tỷ đồng cho tập huấn kế toán điện tử, tiếp thị số, mã số vùng trồng và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong điều hành. 

Tựu trung lại, việc gỡ nút thắt pháp lý cho HTX vùng cao không chỉ là đơn giản hóa thủ tục, mà còn là bảo vệ quyền lợi thành viên và mở đường cho sản xuất hàng hóa. Khi chính sách được hướng dẫn đến nơi, hỗ trợ đúng chỗ, HTX mới đủ sức liên kết thị trường, tạo sinh kế bền vững.