Góc nhìn văn hoá: Rà soát sách giáo khoa - Đừng để những giá trị cần nhớ đứng ngoài trang sách

Từ yêu cầu rà soát kỹ chương trình giáo dục phổ thông, nhất là các tác giả, bổ sung nhân vật lịch sử, tiền bối cách mạng và các giá trị lịch sử, văn hóa, truyền thống dân tộc của Thủ tướng Lê Minh Hưng tại cuộc họp chiều 21/9/2026 về cung ứng sách giáo khoa cho học sinh năm học 2026 -2027, đặt ra một câu hỏi lớn hơn chuyện “sửa sách”: Chúng ta đang lựa chọn những gì để thế hệ sau biết, nhớ và tự hào về nguồn cội của mình?

Thủ tướng Lê Minh Hưng chủ trì cuộc họp chiều 21/9/2026 về cung ứng sách giáo khoa, rà soát chương trình, sách giáo khoa phổ thông - Ảnh: chinhphu.vn

Không chỉ giảm tải kiến thức, phải làm giàu nền tảng văn hóa

Một cuốn sách giáo khoa có thể được đo bằng số trang, số bài học, lượng kiến thức; nhưng giá trị của nó không thể chỉ tính bằng những con số ấy. Với học sinh, sách giáo khoa còn là một trong những “cánh cửa” đầu tiên mở ra thế giới tri thức, lịch sử, văn hóa và những chuẩn mực ứng xử của cộng đồng.

Vì vậy, yêu cầu rà soát chương trình giáo dục phổ thông 2018 theo hướng giảm tải, thiết thực, hiệu quả mà Thủ tướng Lê Minh Hưng đặt ra cần được nhìn nhận ở cả hai phương diện: giảm những gì không cần thiết và làm nổi bật những gì thực sự cần thiết.

Đây là điểm rất đáng chú ý. Giảm tải không có nghĩa là làm cho chương trình nghèo đi; ngược lại, đó phải là quá trình loại bỏ những phần kiến thức quá chuyên sâu, gây áp lực không cần thiết để dành “đất” cho những tri thức nền tảng, những kỹ năng thiết yếu và những giá trị có khả năng hình thành nhân cách.

Trong đó, giáo dục lịch sử, văn hóa, đạo đức, lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm và khát vọng cống hiến không nên được xem như phần bổ sung bên lề. Đó phải là một cấu phần của giáo dục con người.

Một thế hệ trẻ có thể tiếp cận rất nhanh với tri thức toàn cầu, công nghệ mới và những xu hướng văn hóa xuyên biên giới. Nhưng càng đứng trước thế giới rộng lớn, con người càng cần một điểm tựa để xác định mình là ai. Điểm tựa ấy trước hết nằm ở lịch sử, văn hóa, ngôn ngữ và những ký ức chung của cộng đồng.

Bởi vậy, chỉ đạo “bổ sung các nhân vật lịch sử, tiền bối cách mạng, giá trị lịch sử, văn hóa, truyền thống dân tộc” có ý nghĩa không chỉ về nội dung chương trình mà còn về phương diện xây dựng căn tính văn hóa.

Nhưng bổ sung thế nào mới là vấn đề quan trọng.

Không thể biến sách giáo khoa thành những danh mục dài hơn về nhân vật và sự kiện để học sinh tiếp tục học thuộc. Một nhân vật lịch sử chỉ thực sự sống trong tâm trí học sinh khi câu chuyện về họ giúp các em hiểu một giá trị nào đó của con người và xã hội: lòng yêu nước, tinh thần trách nhiệm, sự hy sinh, nghị lực, trí tuệ, khả năng sáng tạo, ý thức phụng sự cộng đồng...

Lịch sử, vì thế, cần được kể bằng những con người cụ thể và những câu chuyện có sức thuyết phục. Khi học sinh nhìn thấy con người phía sau một sự kiện, lịch sử sẽ không còn là những mốc thời gian khô cứng. Khi các em hiểu một tác giả, một nhà khoa học, một chiến sĩ, một nhà hoạt động văn hóa hay một người có đóng góp cho cộng đồng đã sống, lựa chọn và cống hiến như thế nào, bài học về giá trị sống sẽ trở nên tự nhiên hơn nhiều so với những lời giáo huấn trực tiếp.

Cùng với đó, việc rà soát các tác giả, tác phẩm cũng cần được tiến hành một cách khoa học, công bằng, có căn cứ chuyên môn. Những gì được đưa vào sách giáo khoa không chỉ quyết định học sinh đọc gì hôm nay mà còn góp phần hình thành “bộ nhớ văn hóa” của một thế hệ.

Một bộ sách chung cần một nền tảng giá trị chung

Mục tiêu hoàn thiện một bộ sách giáo khoa giáo dục phổ thông sử dụng thống nhất trên toàn quốc từ năm học 2028-2029 cho thấy yêu cầu đổi mới lần này được đặt trong một tầm nhìn dài hạn.

Sách giáo khoa trước hết phải bảo đảm chất lượng dạy và học, giảm áp lực thi cử, dạy thêm, học thêm; nhưng ở góc độ rộng hơn, nó còn có vai trò tạo dựng một nền tảng tri thức chung cho hàng triệu học sinh trên cả nước.

Đó là nền tảng cần thiết trong một quốc gia có nhiều vùng miền, nhiều cộng đồng văn hóa và điều kiện phát triển khác nhau. Học sinh ở miền núi, đồng bằng, ven biển hay đô thị có thể có những trải nghiệm sống rất khác nhau, nhưng cần cùng được tiếp cận những hiểu biết cơ bản về lịch sử dân tộc, văn hóa Việt Nam và những giá trị chung của cộng đồng quốc gia.

Thống nhất chương trình và sách giáo khoa vì vậy không nên hiểu là đồng nhất mọi sắc thái văn hóa. Trái lại, một chương trình có tầm nhìn phải làm nổi bật được sự phong phú của văn hóa Việt Nam, từ những giá trị chung đến những đặc trưng của từng vùng đất, từng cộng đồng.

Điều đó đòi hỏi sự tham gia thực chất của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu văn hóa, nhà giáo và những người trực tiếp giảng dạy. Chỉ thị, kế hoạch hay một quyết định hành chính không thể tự mình tạo ra một cuốn sách hay. Chất lượng sách phải được hình thành qua quá trình nghiên cứu, phản biện, thử nghiệm và lắng nghe.

Chính vì thế, yêu cầu của Thủ tướng về việc Bộ Giáo dục và Đào tạo “cầu thị, lắng nghe” ý kiến của địa phương, chuyên gia, nhà khoa học và nhà giáo trực tiếp giảng dạy là yếu tố đặc biệt quan trọng. Người viết sách cần hiểu học sinh; người quản lý cần hiểu nhà trường; còn chính sách cần được kiểm nghiệm bằng thực tiễn.

Một vấn đề khác cũng không thể tách rời là bảo đảm quyền tiếp cận sách giáo khoa. Mục tiêu miễn phí sách giáo khoa cho tất cả học sinh trên toàn quốc từ năm học 2029-2030, nếu điều kiện cho phép thực hiện sớm hơn, đặt giáo dục trước yêu cầu bảo đảm công bằng trong tiếp cận tri thức. Việc Nhà nước giữ bản quyền, kiểm soát chi phí, đa dạng hóa in ấn và phát hành, đồng thời không phụ thuộc vào một đầu mối, nếu được tổ chức hiệu quả, sẽ hướng tới mục tiêu cuối cùng: học sinh phải có sách và có cơ hội học tập bình đẳng.

Nhìn rộng hơn, những chỉ đạo tại cuộc họp ngày 21/9 cho thấy việc đổi mới giáo dục không thể chỉ bắt đầu từ lớp học. Nó bắt đầu từ một cuốn sách đúng, đủ, phù hợp; từ một chương trình không quá tải; từ người thầy có điều kiện để dạy thực chất; từ hệ thống trường lớp được chuẩn bị chủ động; và từ một cách tiếp cận coi học sinh là trung tâm của mọi cải cách.

Trong dòng chảy của thời đại số, khi một lượng thông tin khổng lồ có thể đến với trẻ em chỉ bằng một cú chạm, vai trò của sách giáo khoa càng cần được xác định lại. Sách không thể cạnh tranh với Internet về tốc độ cập nhật thông tin, nhưng có thể làm một việc quan trọng hơn: giúp người học biết đâu là tri thức nền tảng, đâu là giá trị cần trân trọng và đâu là những điều không nên bị lãng quên.

Bởi vậy, rà soát sách giáo khoa lần này không chỉ là chỉnh sửa một chương trình học. Đó là cơ hội để nhìn lại cách chúng ta trao truyền lịch sử, văn hóa và những giá trị làm nên con người Việt Nam.

Một nền giáo dục hiện đại không phải là nền giáo dục quay lưng với quá khứ. Đó phải là nền giáo dục giúp thế hệ trẻ hiểu sâu nguồn cội để đủ tự tin bước tới tương lai.

V.X.B