Từ học trò nghèo miền núi tới giáo sư Toán học thứ hai Việt Nam

Sinh ra trong một gia đình nghèo, cô học trò miền núi Lê Thị Thanh Nhàn đã vươn lên đứng đầu khóa học, tốt nghiệp loại giỏi đại học, rồi trở thành tiến sĩ, nữ phó giáo sư Toán học trẻ nhất Việt Nam năm 2005 và nữ giáo sư Toán học thứ hai của Việt Nam năm 2015.

Năm 2005, ở tuổi 35, TS Lê Thị Thanh Nhàn được công nhận chức danh Phó giáo sư và là PGS trẻ nhất năm đó. Trước thời điểm này, bà đã có các công trình đăng trên những tạp chí quốc tế chuyên ngành như Journal of Algebra, Proceedings of the American Mathematical Society, Journal of Pure and Applied Algebra và Communications in Algebra.

Giáo sư Thanh Nhàn. Ảnh: Viện Toán học

Hai năm sau, bà nhận Giải thưởng Khoa học Viện Toán học cho cụm công trình nghiên cứu về Đại số giao hoán. Đây là giải thưởng được trao hai năm một lần cho các nhà Toán học Việt Nam xuất sắc dưới 40 tuổi. Năm 2011, bà tiếp tục nhận Giải thưởng Kovalevskaia dành cho các nhà khoa học nữ có thành tích nổi bật trong khoa học tự nhiên.

Đến năm 2015, ở tuổi 45, PGS Lê Thị Thanh Nhàn được công nhận chức danh Giáo sư, trở thành nữ giáo sư Toán học thứ hai của Việt Nam sau 35 năm (nữ giáo sư đầu tiên là GS.TSKH Hoàng Xuân Sính được phong GS năm 1980).

Các công trình của GS Lê Thị Thanh Nhàn tập trung vào Đại số giao hoán, đặc biệt những vấn đề liên quan đến môđun, vành địa phương, môđun Cohen-Macaulay, đối đồng điều địa phương và các cấu trúc đại số liên quan.

Một số hướng nghiên cứu có thể kể đến như tính hữu hạn của các iđêan nguyên tố liên kết của môđun đối đồng điều địa phương, cấu trúc của các môđun Cohen-Macaulay và những vấn đề về vành địa phương Noether. Đây là những nội dung thuộc Đại số giao hoán, một lĩnh vực có tính trừu tượng cao, đòi hỏi nền tảng lý thuyết vững chắc và khả năng theo đuổi một vấn đề trong thời gian dài.

Nghiên cứu khoa học của GS Lê Thị Thanh Nhàn cũng gắn với mạng lưới hợp tác quốc tế. Bà thường xuyên báo cáo và tham dự hội nghị ở nước ngoài. Bà từng được các cơ sở nghiên cứu tại Pháp, Italy, Thụy Sĩ và một số nước mời làm việc, nghiên cứu. Những chuyến đi ấy không chỉ giúp cập nhật kiến thức mà còn tạo điều kiện để bà trao đổi trực tiếp với các nhà toán học trong cùng lĩnh vực.

GS.TS Lê Thị Thanh Nhàn sinh năm 1970, lớn lên tại Thái Nguyên trong một gia đình nhiều khó khăn. Bố bà là bộ đội tập kết ra Bắc, quê ở Niêm Phò, Thừa Thiên - Huế; mẹ là giáo viên cấp I, quê ở Tùng Ảnh, Đức Thọ, Hà Tĩnh. Do nhiều năm ở chiến trường, bố bà mắc sốt rét liên miên rồi mất sớm. Tuổi thơ của bà, như chính bà kể tại lễ công bố chức danh Giáo sư năm 2015, là “những chuỗi ngày gian khó vô cùng tận, phải nhịn đói thường xuyên”.

Thích Toán từ những năm phổ thông, bà thi vào Khoa Toán, Trường Đại học Sư phạm Việt Bắc. 4 năm đại học thời bao cấp, nhờ sự giúp đỡ của thầy cô, bạn bè cùng nỗ lực của bản thân, bà vươn lên hàng đầu khóa học, tốt nghiệp loại giỏi và được giữ lại trường giảng dạy.

Tại lễ công bố chức danh Giáo sư năm 2015, khi nhìn lại 20 năm nghiên cứu tại một trường đại học vùng còn nhiều khó khăn, bà nói: “Được nghiên cứu Toán là được làm điều tôi yêu thích, được phát huy năng lực của mình và đóng góp tốt hơn cho sự nghiệp khoa học và đào tạo. Thành công của tôi ngày hôm nay bắt đầu từ sự yêu thích đó”.

Nhưng GS Lê Thị Thanh Nhàn không nhìn khoa học như một con đường chỉ cần đam mê là đủ. Cũng trong những chia sẻ sau khi được công nhận chức danh, bà cho rằng nghiên cứu là con đường chông gai, khó có thể làm giàu, vì vậy không nên lấy sự chịu đựng của thế hệ trước làm khuôn mẫu cho người trẻ. “Thời chúng tôi và những thế hệ đi trước có thể ăn đói, chịu đựng khó khăn mà vẫn say mê làm khoa học và cống hiến, nhưng đừng yêu cầu các bạn trẻ thời nay phải thế”, bà nói.

Từ trải nghiệm của mình, bà đánh giá cao những cơ chế hỗ trợ nghiên cứu như Nafosted và Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán. Trong bài phát biểu tại lễ công nhận chức danh, bà cho rằng những hỗ trợ ấy tạo thêm điều kiện để các nhà khoa học yên tâm với con đường đã chọn, đồng thời góp phần hình thành môi trường nghiên cứu cho các nhà toán học và sinh viên Toán.

Với GS Lê Thị Thanh Nhàn, vì thế, tình yêu Toán học là điểm khởi đầu, nhưng để đi đường dài với khoa học, người nghiên cứu còn cần người thầy, môi trường và những điều kiện đủ để có thể toàn tâm cho chuyên môn.