GS đoạt Giải Nobel kinh tế cảnh báo nguy cơ AI thao túng con người

GS Paul Romer - nhà kinh tế học Mỹ đoạt Giải Nobel kinh tế năm 2018, cựu Kinh tế trưởng Ngân hàng Thế giới. Ảnh XM.

Chính phủ luôn giữ vai trò thiết yếu

Ngày 7/7, tại phiên khai mạc Tuần lễ Kinh tế, Tài chính và Công nghệ Đà Nẵng 2026 (Da Nang Business, Finance and Technology Week 2026 - DBFTW 2026), lần đầu đến Việt Nam, GS Paul Romer - nhà kinh tế học Mỹ đoạt Giải Nobel Kinh tế năm 2018, cựu Kinh tế trưởng Ngân hàng Thế giới đã có bài phát biểu sâu sắc về vai trò của chính phủ, khoa học, đô thị hóa và giáo dục trong bối cảnh cách mạng công nghệ.

Mở đầu bài phát biểu, GS Paul Romer kể về hành trình cá nhân của mình để bày tỏ quan điểm về sự kiên định và giá trị của sự thật. “Chúng ta cần kiên định với những gì mình tin là đúng và phải nói ra sự thật. Đôi khi sự thật không được hoan nghênh, đôi khi chưa phải lúc, nhưng chúng ta vẫn phải nói. Nếu không thể tiếp tục con đường đang đi, hãy thay đổi hướng đi, làm việc khác. Tôi từng được coi là Kinh tế trưởng của Ngân hàng Thế giới. Nếu nhìn kỹ nhiệm kỳ của tôi, bạn sẽ thấy tôi đã phê phán rất mạnh mẽ tổ chức này và gần như bị họ loại bỏ. Tôi được bổ nhiệm nhiệm kỳ 4 năm nhưng đã khiến bản thân bị sa thải sau 1 năm rưỡi, vì lúc đó tổ chức chưa sẵn sàng lắng nghe thông điệp của tôi”, GS Paul Romer chia sẻ.

Với quan điểm đó, GS Paul Romer nhấn mạnh: “Khi nghe những gì tôi sắp nói, xin hãy hiểu trong bối cảnh của một người ủng hộ Việt Nam, ủng hộ những nỗ lực của các bạn tại Đà Nẵng và rất hào hứng với những tiềm năng ở đây, nhưng vẫn cảm thấy trách nhiệm phải đưa ra một số lời cảnh báo cần thiết”.

GS Paul Romer - nhà kinh tế học Mỹ đoạt Giải Nobel Kinh tế năm 2018 tại DBFTW 2026. Ảnh XM.

Trình bày bài tham luận trên cơ sở luận của 5 trụ cột, vai trò thiết yếu của Chính phủ trong việc thúc đẩy tiến bộ; khoa học quan trọng ít nhất ngang bằng với thị trường trong việc tạo ra tiến bộ và vai trò của khoa học rộng lớn hơn việc chỉ cung cấp ý tưởng mới cho cơ chế thị trường; các vấn đề cốt lõi trong tăng trưởng; đô thị hóa là một phần thiết yếu của tăng trưởng; và thách thức từ cuộc đua giữa công nghệ và giáo dục.

Tập trung vào vấn đề thể chế và vai trò của Chính phủ, GS Paul Romer khẳng định: “Mục tiêu của một chính phủ mạnh mẽ là tiến bộ chứ không phải tăng trưởng GDP. Tăng trưởng kinh tế có thể hỗ trợ tiến bộ, nhưng cũng có thể không. Công nghệ mới có thể hỗ trợ tiến bộ, nhưng cũng có thể không”. Đồng thời ông cho rằng Chính phủ không chỉ là người “gác cổng” mà phải chủ động định hướng trong tất cả các lĩnh vực từ tăng trưởng, đô thị hóa, khoa học công nghệ, lẫn giáo dục.

Chỉ trích quan điểm “thị trường tự do sẽ giải quyết tất cả” là không trung thực. “Công dân không thể dựa vào thị trường để quyết định cách phân bổ lợi ích tăng trưởng, cách sử dụng công nghệ mới, hay bảo vệ xã hội khỏi những rủi ro do lợi nhuận ngắn hạn gây ra”, GS Romer nhấn mạnh.

Cảnh báo về các công nghệ mang tính bóc lột như opioid (Sackler Pharmaceuticals) hay mạng xã hội hiện nay gây hại cho giới trẻ và nhiều quốc gia đang ban hành quy định để bảo vệ công dân... GS Romer khẳng định: “Chính phủ sẽ giữ vai trò rất quan trọng như là nguồn lực duy nhất có thể bảo vệ công dân của mình trước những rủi ro này”.

Khoa học, đô thị hóa, công nghệ - giáo dục tác động mạnh mẽ đến tăng trưởng

Quay lại vấn đề tăng trưởng, GS Romer cho rằng, khoa học và thị trường là hai hệ thống song song. Khoa học không chạy theo lợi nhuận nhưng mang lại những đột phá cơ bản, những đột phá này mang lại sự tăng trưởng cho các quốc gia.

Trình bày 2 khái niệm về tăng trưởng: frontier growth (đột phá công nghệ mới) và catch-up growth (bắt kịp bằng cách áp dụng công nghệ đã có), GS Romer chia sẻ: “Loại sau dễ dàng và nhanh hơn. Đô thị hóa là yếu tố then chốt của catch-up growth. Thành công của Hàn Quốc, Singapore, Trung Quốc cho thấy chính phủ phải chủ động quy hoạch không gian công cộng (đường sá, hạ tầng) để tạo điều kiện cho đô thị phát triển bền vững".

Đề cập đến đô thị hóa, GS Romer khẳng định vai trò thiết yếu của chính phủ trong định hình quy hoạch và đô thị hóa; đồng thời cũng cảnh báo, nếu không có quy hoạch tốt, đô thị hóa sẽ hỗn loạn và kìm hãm tăng trưởng.

Đưa ra lời khuyên cho Việt Nam trong bối cảnh công nghệ đang tăng tốc, GS Romer nhấn mạnh, mọi quốc gia đều đối mặt với cuộc đua giữa công nghệ và giáo dục. Công nghệ mới tạo việc làm nhưng cũng làm mất việc làm cũ. Chính vì vậy, cần giúp người lao động chuyển đổi kỹ năng để không bị bỏ rơi lại phía sau.

“Đừng để thị trường tự quyết định tất cả. Chính phủ phải bảo vệ lợi ích lâu dài của người dân”, GS Giải Nobel Kinh tế thế giới này khuyến cáo.

Sáng 7/7, Tuần lễ Kinh tế, Tài chính và Công nghệ Đà Nẵng 2026 (Da Nang Business, Finance and Technology Week 2026 - DBFTW 2026) khai mạc.

Với trí tuệ nhân tạo (AI), GS Romer cảnh báo nguy cơ lạm dụng để thao túng như mạng xã hội hiện nay và kêu gọi chính phủ chủ động xây dựng mô hình AI phù hợp với văn hóa, ngôn ngữ và giá trị Việt Nam, thay vì để các tập đoàn nước ngoài chi phối.

“Tôi nghĩ ở một quốc gia như Việt Nam, các bạn cần suy nghĩ về cách đảm bảo lợi ích từ AI có sẵn cho mọi người sử dụng, chứ không bị kiểm soát bởi một vài ông lớn độc quyền. Và khoa học sẽ bảo vệ chúng ta khỏi rủi ro xã hội và chính trị của việc một vài tỷ phú kiểm soát công nghệ mới”, GS Romer chia sẻ.

Kết thúc bài tham luận bằng thông điệp lạc quan nhưng đầy trách nhiệm, GS Romer cho rằng Đà Nẵng có vị trí chiến lược, hạ tầng tốt và truyền thống năng động để trở thành cực tăng trưởng mới. Tuy nhiên, thành công phụ thuộc vào việc xây dựng chính phủ mạnh, quy hoạch đô thị thông minh, đầu tư giáo dục và kiểm soát rủi ro từ công nghệ.