GS.VS Trần Đình Long: Một tiếng nói phản biện có thể giúp tiết kiệm ngàn tỷ

Trao đổi với Tri thức và Cuộc sống trước thềm Đại hội Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) lần thứ IX, nhiệm kỳ 2026-2031, GS.VS Trần Đình Long, Chủ tịch Hội Giống Cây trồng Việt Nam khẳng định, VUSTA là nơi hội tụ đội ngũ trí thức, nhà khoa học đầu ngành, có vai trò quan trọng trong kết nối các hội chuyên ngành với địa phương, doanh nghiệp và đưa tiến bộ khoa học vào sản xuất.

VUSTA cần tiếp tục phát huy mạnh hơn vai trò tư vấn, phản biện xã hội, đồng thời xây dựng ngân hàng dữ liệu về nguồn nhân lực, công trình nghiên cứu và sáng kiến của đội ngũ trí thức.

GS.VS Trần Đình Long, Chủ tịch Hội Giống Cây trồng Việt Nam. Ảnh: Mai Loan.

- Thưa Giáo sư, Viện sĩ Trần Đình Long, từ thực tiễn hoạt động của Hội Giống cây trồng Việt Nam, ông nhìn nhận như thế nào về vai trò của VUSTA trong việc kết nối đội ngũ trí thức với sản xuất và đời sống?

Chúng tôi đánh giá cao vai trò của VUSTA bởi đây là nơi hội tụ đội ngũ trí thức, các nhà khoa học đầu ngành trong cả nước, thậm chí cả trí thức Việt Nam ở nước ngoài. Hội Giống cây trồng Việt Nam được thành lập năm 2001, là thành viên của VUSTA. Hội tập hợp các nhà khoa học về giống cây trồng, phối hợp với viện nghiên cứu, doanh nghiệp để chọn tạo giống mới, chuyển giao vào sản xuất và tập huấn cho nông dân.

Trong sản xuất nông nghiệp, giống cây trồng, vật nuôi là yếu tố quan trọng. Giống tốt, kết hợp với quy trình canh tác phù hợp và sự đồng hành của doanh nghiệp sẽ tạo ra sản phẩm có thương hiệu. Việt Nam đã có nhiều giống lúa, gạo chất lượng cao cùng các giống cây ăn quả đặc sản có vị thế trên thị trường quốc tế, như thanh long ruột đỏ, thanh long ruột tím.

Tuy nhiên, để một tiến bộ khoa học thực sự đi vào sản xuất cần sự tham gia của nhiều lĩnh vực, từ giống cây trồng, vật nuôi đến an toàn thực phẩm, canh tác hữu cơ, nông nghiệp xanh, nông nghiệp tuần hoàn... Đây chính là thế mạnh của VUSTA khi tập hợp được lực lượng khoa học và công nghệ liên ngành để cùng giải quyết những vấn đề của thực tiễn và mô hình phát triển kinh tế.

Bên cạnh nghiên cứu và chuyển giao công nghệ, các hội chuyên ngành còn có vai trò tư vấn, thẩm định, phản biện xã hội. Với lĩnh vực giống cây trồng, tiếng nói của Hội góp phần làm minh bạch thị trường, hạn chế giống giả, giống kém chất lượng, đồng thời tuyên truyền và đưa các giống mới vào sản xuất.

Một điểm chúng tôi đánh giá cao là VUSTA đã kết nối các hội chuyên ngành toàn quốc với Liên hiệp Hội Khoa học và Kỹ thuật ở các địa phương. Sự kết nối này giúp hoạt động khoa học gắn chặt hơn với nhu cầu sản xuất và đời sống của người dân ở từng địa bàn, đưa tiến bộ khoa học vào thực tiễn.

Bởi một tiến bộ khoa học muốn triển khai hiệu quả tại địa phương không thể chỉ có nhà khoa học, mà cần sự tham gia của những người làm thực tế, doanh nghiệp, cơ quan khuyến nông và các lực lượng liên quan. Khi các bên cùng tham gia, việc đưa tiến bộ khoa học, giống mới vào sản xuất sẽ nhanh hơn và hiệu quả hơn.

Đây cũng là vai trò rõ nét của VUSTA: kết nối hội chuyên ngành với Liên hiệp Hội địa phương, đồng thời mở rộng kết nối với các chương trình hợp tác quốc tế.

Hội Giống cây trồng Việt Nam là thành viên của Hiệp hội Giống Châu Á - Thái Bình Dương (APSA). Thông qua mạng lưới này, Hội kết nối với các tổ chức, hội giống cây trồng trên thế giới, qua đó tiếp cận và đưa những giống ưu tú về Việt Nam.

Như vậy, vai trò của VUSTA không chỉ dừng ở kết nối mà còn là tập hợp lực lượng khoa học, công nghệ theo hướng đông đảo hơn, toàn diện hơn, qua đó phát huy tốt hơn nguồn lực trí thức.

- VUSTA cần làm gì trong nhiệm kỳ tới để những kết quả nghiên cứu, sáng kiến và trí tuệ của đội ngũ khoa học thực sự đến được với doanh nghiệp, người sản xuất và người dân, tạo ra những giá trị thiết thực cho xã hội, thưa ông?

Để phát huy vai trò tập hợp đội ngũ khoa học và công nghệ, tôi cho rằng VUSTA cần làm tốt những nhiệm vụ được quy định trong Điều lệ, trước hết là tư vấn, phản biện xã hội đối với những vấn đề cấp thiết trong phát triển kinh tế - xã hội.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, cần có tiếng nói phản biện để tìm ra mô hình phát triển phù hợp, đưa nông nghiệp Việt Nam trở thành một cường quốc. Năm 2025, xuất khẩu nông sản đạt khoảng 70 tỷ USD nhưng 90% vẫn là xuất thô. Nếu 92 hội chuyên ngành cùng doanh nghiệp tham gia sâu hơn về khoa học, công nghệ, xây dựng thương hiệu và chế biến sâu, giá trị nông sản có thể tăng lên rất nhiều lần.

Vì vậy, VUSTA cần tập hợp các hội chuyên ngành và Liên hiệp Hội địa phương để làm tốt công tác phản biện đối với các mô hình kinh tế. Chẳng hạn, với những lĩnh vực như “kinh tế văn hóa”, “công nghiệp nông nghiệp”, muốn phát huy hiệu quả thì phải có sự tham gia của lực lượng khoa học và công nghệ.

Một điểm rất quan trọng nữa là thực hiện tốt Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị và Nghị quyết 68 về phát triển doanh nghiệp tư nhân. Khi đó, vai trò, vị thế của VUSTA sẽ ngày càng được nâng cao.

Phản biện xã hội là một nhiệm vụ rất quan trọng. Hội Giống cây trồng Việt Nam từng được Bộ Nông nghiệp đề nghị phản biện một đề án 1.200 tỷ đồng để phát triển chương trình lúa lai của Việt Nam. Sau khi phản biện, đề án được rút xuống còn 50 tỷ đồng nhưng chương trình vẫn phát triển rất hiệu quả.

Như vậy, chỉ cần một tiếng nói phản biện khách quan đã giúp Chính phủ tiết kiệm được hàng nghìn tỷ đồng. Điều đó góp phần giúp nền kinh tế phát triển tốt hơn. Vì vậy, cần tiếp tục phát huy mạnh mẽ vai trò phản biện này.

- Trân trọng cảm ơn GS về những chia sẻ!

Bài viết nằm trong tuyến bài hướng tới Đại hội Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam lần thứ IX, nhiệm kỳ 2026-2031.

Mời quý độc giả xem video: GS.VS Trần Đình Long chia sẻ về "một tiếng nói phản biện khách quan có thể giúp tiết kiệm ngàn tỷ đồng". Thực hiện: Mai Loan.