Hà Nội qua những khuôn mặt và ký ức

Trong khuôn khổ Hội sách Hà Nội lần thứ XI năm 2026 vừa qua, một chương trình thú vị mang tên “Trò chuyện: Hà Nội – Thành phố, gương mặt, con người” được tổ chức với sự tham gia của nhà văn Nguyễn Trương Quý, TS. Đỗ Thanh Nga và Kiến trúc sư Trần Thị Thanh Thủy.

Mượn tên cuốn sách Thành phố, gương mặt, con người của nhà văn Tô Hoài, cuộc trò chuyện mở ra những góc nhìn khác nhau về Hà Nội từ văn chương, nghiên cứu văn hóa đến kiến trúc đô thị. Qua đó, những lớp trầm tích làm nên diện mạo và căn tính của Thủ đô được nhìn lại trong mối quan hệ giữa lịch sử và hiện tại, giữa những công trình hữu hình và ký ức của con người.

Trong những tác phẩm nổi bật viết về Hà Nội. (Ảnh: Phương Linh)

Thủ đô từ những trang văn và nét vẽ

Trong những tác phẩm viết về Hà Nội được Nhà xuất bản Kim Đồng giới thiệu tại chương trình có Hà Nội băm sáu phố phường của Thạch Lam; Phố phường Hà Nội xưa, Hà Nội thanh lịch của Hoàng Đạo Thúy; Cổ tích và thắng cảnh Hà Nội của Doãn Kế Thiện; Thành phố, gương mặt, con người, Giữ gìn 36 phố phường, Chuyện cũ Hà Nội của Tô Hoài.

Bên cạnh đó là các artbook Phố cổ Hà Nội – Kí họa & hồi ức và Ấn tượng Hà Nội - Từ kí họa những công trình thời Pháp do nhóm Kí họa đô thị Hà Nội (Urban Sketchers Hanoi) thực hiện.

Mỗi cuốn sách là một cách tiếp cận thành phố, từ lịch sử, văn hóa, kiến trúc đến đời sống thường nhật. Những trang viết và nét vẽ vì thế trở thành một dạng lưu giữ ký ức, giúp những diện mạo Hà Nội đã qua tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

Từ góc nhìn nghiên cứu văn học và văn hóa, TS. Đỗ Thanh Nga gợi lại một Hà Nội đẹp, tinh tế, hào hoa, phong nhã trong sáng tác của Doãn Kế Thiện, Thạch Lam, Hoàng Đạo Thúy và Tô Hoài. Trong đó, Hà Nội thanh lịch của Hoàng Đạo Thúy đặc biệt nhấn mạnh văn hóa của người Hà Nội, từ nếp sống, cách đi đứng, ăn ở, nói chuyện, tiếp khách đến cách giao đãi với nhau.

Những chi tiết tưởng như nhỏ bé ấy lại góp phần tạo nên một hệ thống quy ước, những “mật mã” văn hóa của người Hà Nội. Qua các trang viết của Hoàng Đạo Thúy, người đọc có thể nhận diện một lối sống từng được xem là biểu tượng của sự thanh lịch, đồng thời nhận ra những giá trị có lúc dường như đã mai một trong đời sống đô thị ngày nay.

Với Thạch Lam, Hà Nội hiện lên qua tình yêu nhẹ nhàng dành cho cảnh vật, món ăn, con người và những sinh hoạt đời thường. Tình yêu thành phố trong văn ông không ồn ào mà thấm vào cách quan sát những điều rất đỗi bình dị. Còn ở Tô Hoài, Hà Nội hiện ra vừa hào hoa vừa có những mảng đời lam lũ, với cảnh và người được nhìn trong sự phong phú, nhiều chiều.

Cùng với văn chương, ký họa đô thị đem đến một cách ghi nhớ khác. Là đại diện nhóm tác giả của hai cuốn sách về ký họa Hà Nội, KTS. Trần Thị Thanh Thủy chia sẻ về quá trình những người yêu Hà Nội cùng nhau vẽ trực họa, ghi lại phố cổ, biệt thự, những công trình thời Pháp và nhiều không gian đô thị đang thay đổi từng ngày.

Từ ba mươi sáu phố phường đến những khu phố hình thành dưới thời Pháp, từ các khu tập thể cũ đến những khu đô thị mới, diện mạo Hà Nội liên tục vận động. Mỗi bức ký họa vì thế không đơn thuần là ghi lại hình dáng một công trình hay một góc phố, mà còn lưu giữ một thời điểm của thành phố trước những biến đổi của đời sống đô thị.

Hà Nội cũng không chỉ được tạo nên bởi Hồ Gươm, Hồ Tây, ba mươi sáu phố phường hay những công trình đã trở thành biểu tượng. Thành phố còn được tạo nên bởi ký ức của cư dân và du khách. Mỗi thế hệ quan sát, ghi chép, kể lại và trao truyền những câu chuyện về thành phố của mình.

Có Hà Nội của Thạch Lam, Hoàng Đạo Thúy, Doãn Kế Thiện, Tô Hoài; có Hà Nội qua nét ký họa của kiến trúc sư, họa sĩ; có Hà Nội của những gia đình đã sống nhiều thế hệ và cũng có Hà Nội của những người khách, những người mới đến sinh sống. Vì vậy, không có một Hà Nội giống nhau trong ký ức của tất cả mọi người.

Đó có thể là Hà Nội của tuổi thơ, của khu tập thể cũ, của phố cổ; là Hà Nội trong văn chương, hội họa, kiến trúc và trong những biến chuyển không ngừng của đời sống đô thị. Mỗi ký ức góp thêm một lớp nghĩa, làm cho hình dung về thành phố trở nên đa dạng và nhiều chiều.

Trong ký ức và thành phố hôm nay

Một trong những vấn đề được đặt ra tại cuộc trò chuyện là khoảng cách giữa Hà Nội trong văn chương, nghệ thuật với Hà Nội của đời sống hiện tại.

TS. Đỗ Thanh Nga cho rằng nhiều người biết Hà Nội qua văn chương, nghệ thuật, khi thực sự đến thành phố có thể không khỏi bất ngờ trước một diện mạo khác. Đó là “độ vênh” giữa sáng tác nghệ thuật và thực tế.

Nếu chỉ nhìn Hà Nội qua những tác phẩm văn chương, nghệ thuật, người đọc dễ hình dung một thành phố quyến rũ, với con người thanh lịch, hào hoa và những phố xá trầm mặc. Nhưng Hà Nội hôm nay là một đô thị đang vận động, với những vấn đề rất thực tế như khói bụi, tiếng ồn, sự đông đúc và nhịp sống ngày càng nhanh.

Theo TS. Đỗ Thanh Nga, chính những khác biệt ấy không nhất thiết là điều tiêu cực. Văn nghệ sĩ thường sáng tác về Hà Nội trong niềm thương nhớ của người đang xa thành phố. Khi đi xa, con người gửi vào những trang viết tình cảm, tiếc nuối và nhớ nhung, khiến Hà Nội qua lăng kính nghệ thuật trở nên lung linh hơn so với thực tế.

Bản thân bà cũng từng cảm thấy sự ồn ào, khói bụi của Hà Nội trong đời sống thường ngày. Có những thời điểm, không gian đông đúc, tiếng ồn ở khu vực phố đi bộ quanh hồ Hoàn Kiếm tạo nên cảm giác khác xa Hà Nội trầm tư trong những trang văn mà nhiều người từng biết.

Nhưng khi có thời gian sống ở nước ngoài, chính những điều từng khiến bà khó chịu lại trở thành những điều được nhớ đến. Khoảng cách ấy cho thấy ký ức về một thành phố không hoàn toàn trùng khít với diện mạo vật chất của thành phố.

Từ đó, Hà Nội có thể được nhìn như một đô thị nhiều lớp, nơi sự tĩnh lặng và xô bồ, cũ và mới, ký ức và hiện tại cùng tồn tại. “Độ vênh” giữa nghệ thuật và thực tế, theo cách nhìn này, không làm nghèo đi hình dung về Hà Nội mà giúp nhận ra một thành phố muôn màu, nhiều giọng điệu và nhiều sắc thái văn hóa.

Tinh hoa từ nhiều vùng miền cùng tụ hội

Cũng từ câu chuyện về “người Thủ đô” trong các trang viết của Hoàng Đạo Thúy, TS. Đỗ Thanh Nga nhấn mạnh khả năng dung nạp của Hà Nội.

Người Thủ đô thực chất là tinh hoa từ nhiều vùng miền cùng tụ hội, góp phần tạo dựng một Kẻ Chợ hào hoa. Vì thế, thành phố không phải một không gian bất biến mà luôn được bổ sung, điều chỉnh và làm mới bởi những con người đến từ nhiều nơi.

Nhìn từ câu chuyện bảo tồn di sản kiến trúc đến gìn giữ ký ức văn hóa, vấn đề đặt ra không chỉ là giữ lại một công trình hay một khu phố. Khi một công trình biến mất, một khu phố thay đổi hoặc một tập quán sinh hoạt dần mai một, những mất mát có thể còn nằm ở phần ký ức xã hội gắn với không gian ấy.

Bảo tồn di sản đô thị cũng là câu chuyện về lựa chọn những giá trị cần được gìn giữ và trao lại cho tương lai. Hà Nội tiếp tục phát triển hiện đại nhưng đồng thời cần nhận diện những yếu tố tạo nên bản sắc riêng của thành phố.

Từ những trang sách đến đời sống, Hà Nội tiếp tục được viết, được vẽ và được kể lại. (Ảnh: Thùy Dương)

Cuộc trò chuyện tại Hội sách Hà Nội, từ những trang sách, công trình kiến trúc, nét ký họa đến những câu chuyện đời thường, đã đưa người đọc trở lại với một Hà Nội nhiều diện mạo. Đó là thành phố của lịch sử và hiện tại, của những gì đã mất đi và những gì đang hình thành, của ký ức riêng tư và ký ức cộng đồng.

Yêu một thành phố, như các diễn giả gợi mở, không chỉ bằng hoài niệm. Tình yêu ấy còn cần được đặt trên nền tảng của hiểu biết và trách nhiệm, để mỗi người có thể nhận ra những giá trị làm nên thành phố và cùng tham gia vào việc gìn giữ chúng.

Từ những trang sách đến đời sống, Hà Nội tiếp tục được viết, được vẽ và được kể lại. Mỗi thế hệ có thể nhìn thành phố theo một cách khác nhau, nhưng chính sự đa dạng ấy làm nên một Hà Nội sống động, nhiều tầng ký ức và mở ra những câu chuyện mới.