Hạ tầng chiến lược của nền kinh tế số

Cuộc chiến bất đối xứng

Cách đây không lâu, mẹ một người bạn thân của ông Nguyễn Mạnh Tường, nhà đồng sáng lập và Tổng giám đốc MoMo đã bị lừa 20 triệu đồng chỉ vì một tin nhắn giả mạo trên mạng xã hội Facebook nhờ đóng viện phí khẩn cấp.

Sau cú sốc đó, bà cụ thẫn thờ nhiều ngày, sức khỏe suy giảm nghiêm trọng. "Câu chuyện này cho thấy, kẻ xấu không chỉ tấn công vào tiền bạc, mà đang đánh thẳng vào niềm tin, được xem như hạ tầng chiến lược để thế hệ trẻ và người dân tham gia vào nền kinh tế số", ông Tường chia sẻ.

Năm 2025, người Việt mất khoảng 8.000 tỷ đồng vì lừa đảo trực tuyến, với 2/3 nạn nhân bị stress kéo dài và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tinh thần.

Đáng chú ý, 50% nạn nhân trên nền tảng MoMo là sinh viên dưới 22 tuổi, nhóm đối tượng vốn được coi là nhạy bén với công nghệ. Điều này đặt ra bài toán lớn về việc bảo vệ niềm tin số trên không gian mạng, cũng như nền kinh tế.

CEO MoMo gọi đây là một "cuộc chiến bất đối xứng" về cả tốc độ, lẫn chi phí. Năm 2024, trung bình mỗi phút có một vụ tấn công bằng công nghệ trên thế giới. Kẻ xấu chỉ mất khoảng 20 USD để triển khai một chiến dịch lừa đảo bằng AI.

Trong khi đó, các định chế tài chính đang phải tăng đầu tư vào AI để chống lừa đảo từ 16% lên 68% chỉ trong 2 năm, nhưng niềm tin người dùng vẫn tiếp tục sụt giảm. 76% người dùng sẵn sàng rời bỏ nền tảng ngay sau khi bị lừa.

Trước thực trạng này, MoMo đã thực hiện bước chuyển đổi tư duy từ "chặn kẻ xấu" sang "đồng hành cùng người tốt" để bảo vệ họ khỏi sai lầm. Cùng với sự can thiệp của con người, MoMo sử dụng AI vào khâu cảnh báo và xử lý giao dịch.

"Chúng tôi tạo ra khoảnh khắc 'thức tỉnh' bằng một cảnh báo thông minh đúng lúc để người dùng tự nhận ra mình đang bị dẫn dắt", ông Tường cho biết.

Ông Nguyễn Mạnh Tường, nhà đồng sáng lập và Tổng giám đốc MoMo. Ảnh: MoMo

Kết quả, mỗi ngày MoMo ngăn chặn nguy cơ thiệt hại khoảng 44 tỷ đồng, bảo vệ hơn 10.000 người dùng. Tính trung bình mỗi năm, hệ thống này giữ lại khoảng 15.000 tỷ đồng và hàng triệu khoảnh khắc niềm tin, vốn không thể đo đếm bằng tiền.

Tuy nhiên, ông Tường cũng thẳng thắn thừa nhận, khi nạn nhân thực hiện chuyển tiền thì câu chuyện đã ở "phút thứ 89" của một trận đấu 90 phút. Diễn biến thao túng tâm lý đã xảy ra trước đó hàng giờ trên mạng xã hội, hay ứng dụng nhắn tin.

Do đó, MoMo đang phối hợp cùng các chuyên gia Bộ Công an xây dựng nền tảng kết nối liên ngành, từ viễn thông, mạng xã hội đến thương mại điện tử. Theo ông, việc chia sẻ dữ liệu theo thời gian thực chính là cách để biến các lớp phòng thủ đơn lẻ thành một hệ thống hạ tầng chiến lược thống nhất, đủ sức thay đổi cuộc chiến bất đối xứng trên.

70% ngân hàng tại Việt Nam đã ứng dụng AI

Niềm tin số cũng là khái niệm được ông Hoàng Minh Tiến, Phó cục trưởng Cục Công nghệ thông tin, Ngân hàng Nhà nước đặc biệt nhấn mạnh.

Theo ông Tiến, ngành ngân hàng đang từng bước chuyển dịch từ số hóa quy trình sang giai đoạn "ngân hàng thông minh dựa trên dữ liệu", nơi dữ liệu trở thành tài sản chiến lược và quản trị rủi ro số trở thành năng lực cạnh tranh cốt lõi.

Hiện nay, trí tuệ nhân tạo đã được triển khai sâu rộng trong các tổ chức tín dụng tại Việt Nam ở 5 lĩnh vực chính: chăm sóc khách hàng, định danh điện tử (eKYC), phòng chống rửa tiền, tự động hóa nghiệp vụ (RPA) và chấm điểm tín dụng cá nhân hóa.

Đại diện NHNN cho biết, hiện trên 70% ngân hàng tại Việt Nam đã ứng dụng AI để tối ưu hóa quy trình. Thậm chí, nhiều đơn vị đã đạt tỷ lệ 95% giao dịch trên kênh số, tạo nên một hệ sinh thái thanh toán khổng lồ.

"Tuy nhiên, AI là một vũ khí hai lưỡi. Nó tạo ra siêu hiệu suất, nhưng cũng đồng thời thay đổi hoàn toàn cấu trúc rủi ro của ngành", ông Hoàng Minh Tiến cảnh báo.

Ông thống kê, hiện có 6 nhóm rủi ro lớn trong kỷ nguyên AI: từ gian lận công nghệ cao, vi phạm quyền riêng tư, thuật toán, lỗi vận hành hệ thống, đến sự phụ thuộc vào các nhà cung cấp bên thứ ba. Đặc biệt, rủi ro thuật toán có thể khiến khách hàng bị từ chối tín dụng không công bằng mà không được giải thích rõ ràng.

"Ngân hàng có thể thông minh hơn nhờ AI, nhưng trước hết phải đảm bảo AI được sử dụng an toàn, minh bạch và trách nhiệm", đại diện Ngân hàng Nhà nước khẳng định.

Bởi trong kỷ nguyên AI, bảo vệ khách hàng sẽ không chỉ là bảo vệ tiền trong tài khoản, mà là bảo vệ danh tính số và quyền được đối xử công bằng. NHNN định hướng AI phải được quản trị trong toàn bộ vòng đời, từ thu thập dữ liệu đến huấn luyện và triển khai.

Sự phối hợp liên ngành giữa cơ quan công an, viễn thông và ngân hàng sẽ tạo nên một mạng lưới bảo vệ đa lớp, đảm bảo hạ tầng chiến lược của nền kinh tế số không bị đứt gãy trước những cuộc tấn công tinh vi. Ông Tiến tin tưởng, sự chung tay này sẽ xây dựng được một hệ thống tài chính số an toàn, nhân văn và có trách nhiệm.

Thị trường chứng khoán Việt Nam cũng đang nỗ lực chuyển đổi số. Ảnh: BTC

Hạ tầng tài chính số

Tương tự lĩnh vực ngân hàng, thị trường chứng khoán Việt Nam cũng đang nỗ lực chuyển đổi số để trở thành thỏi nam châm thu hút dòng vốn quốc tế.

Ông Bùi Hoàng Hải, Phó chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) nhấn mạnh, chuyển đổi số hiện không còn là xu hướng, mà là yêu cầu tất yếu để đáp ứng mục tiêu nâng hạng thị trường và phát triển kinh tế số.

Theo ông Hải, kể từ khi chính thức áp dụng giao dịch trực tuyến năm 2008, thị trường chứng khoán Việt Nam đã thay đổi hoàn toàn diện mạo. Đến nay, với 12 triệu tài khoản và gần 100% giao dịch thực hiện trực tuyến, công nghệ được là giải pháp cốt lõi để thu hút nhà đầu tư.

Năm 2025, tổng giá trị giao dịch bình quân trên thị trường chứng khoán đạt 29.000 tỷ đồng/ngày và trong những tháng đầu năm 2026 đã tăng lên trên 31.000 tỷ đồng, dẫn đầu khu vực Đông Nam Á.

Hiện thực hóa mục tiêu nâng hạng lên thị trường mới nổi của FTSE Russell vào tháng 9/2026 và MSCI vào năm 2030, UBCKNN đang triển khai đồng bộ các giải pháp về hạ tầng chiến lược. Việc vận hành hệ thống KRX từ năm 2025 đã tạo ra bước đột phá, tích hợp toàn bộ quá trình từ giao dịch, đến thanh toán. Đây là nền tảng để triển khai mô hình đối tác bù trừ trung tâm (CCP) vào cuối năm 2026, tháo gỡ điều kiện cần thiết cho các nhà đầu tư quốc tế.

Về mặt pháp lý, UBCKNN cũng đang rà soát sửa đổi Luật Chứng khoán, đưa vào các nguyên tắc quản lý AI và thuật toán trong giao dịch. Việc xây dựng kho dữ liệu tập trung và hệ thống giám sát ba tuyến kết nối giữa các công ty chứng khoán, sở giao dịch và cơ quan quản lý là nỗ lực để kiến tạo một hạ tầng chiến lược bền vững.

"Chúng tôi đang triển khai hệ thống công bố thông tin một đầu mối duy nhất từ tháng 8/2024 và nâng cấp hạ tầng bảo mật để củng cố niềm tin của công chúng", ông Hải cho biết.

Bên cạnh đó, công tác đào tạo và cảnh báo rủi ro cho nhà đầu tư giai đoạn 2025-2030 cũng được đẩy mạnh thông qua các công cụ số hóa. Việc UBCKNN đa dạng hóa hình thức tuyên truyền cũng giúp nhà đầu tư tự bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.