'Hai nhịp' mưu sinh ở bản du lịch cộng đồng Sì Thâu Chải

Những căn homestay mang đến nguồn thu mới, trong khi ruộng nương vẫn gắn bó với đời sống của nhiều gia đình, đồng thời cung cấp thực phẩm cho các cơ sở lưu trú. Từ sự kết hợp ấy, Sì Thâu Chải đang đứng trước cơ hội mở rộng các hoạt động du lịch, để nhiều người dân có thể tham gia và hưởng lợi từ sự đổi thay của bản làng.

Con đường dẫn vào bản được lát đá sạch sẽ, hàng rào hoa và các cơ sở lưu trú tạo nên diện mạo của bản du lịch cộng đồng Sì Thâu Chải, xã Tả Lèng, tỉnh Lai Châu. Ảnh: Hải Yến.

Đầu tháng 11, Sì Thâu Chải đón chúng tôi bằng tiết trời se lạnh, những đám mây phủ trên sườn núi và con đường lát đá chạy giữa các hàng hoa. Những ngôi nhà gỗ, quán cà phê, homestay nằm xen nhau, có nơi đã hoàn thiện để đón khách, có nơi vẫn đang trong quá trình xây dựng. 

Đi sâu vào bản, giữa những biển hiệu lưu trú và những căn nhà đang được sửa sang, chúng tôi vẫn bắt gặp những vườn rau cạnh nhà, những dụng cụ làm nông được chở trên xe máy. Du lịch đã hiện diện khá rõ trong đời sống Sì Thâu Chải, nhưng không vì thế mà những công việc gắn với ruộng nương biến mất. Hai cách mưu sinh tưởng như khác biệt đang cùng tồn tại, đôi khi còn gắn bó với nhau ngay trong sinh hoạt của từng gia đình.

Từ nương ngô đến phòng nghỉ đón khách

Chúng tôi chọn lưu trú tại homestay của gia đình anh Phàn A Páo (sinh năm 1990), một trong những người bắt đầu làm dịch vụ lưu trú tại Sì Thâu Chải từ năm 2017. 

Trước đó, gia đình anh chủ yếu sống bằng làm ruộng, trồng ngô. Khi những đoàn khách tìm đến các đỉnh núi quanh bản để trekking, anh nhận thấy nhu cầu nghỉ lại qua đêm và quyết định thử sức với công việc mới.

Anh Phàn A Páo, chủ homestay ở bản Sì Thâu Chải, xã Tả Lèng, tỉnh Lai Châu. Ảnh: Hải  Yến.

Nhắc đến những ngày đầu, anh kể rành rọt ba khó khăn: "Khó khăn nhất là lúc đầu không có vốn, thứ hai là cũng không biết tìm nguồn khách từ đâu và thứ ba là chưa có kinh nghiệm chế biến các món ăn".

Vốn ít, khách chưa biết đến nhiều, kinh nghiệm phục vụ còn thiếu, anh Páo vừa làm vừa học, từng bước hoàn thiện nơi lưu trú. Những đoàn khách đầu tiên rồi những lượt khách tìm đến trong các năm tiếp theo giúp gia đình có điều kiện mở rộng kinh doanh. Gần 9 năm sau, từ một nơi nghỉ nhỏ dành cho khách leo núi, homestay đã trở thành nguồn thu chính của gia đình anh.

"Cuộc sống cũng thuận lợi hơn trước so với làm nông", anh chia sẻ. Nhưng sự thay đổi không chỉ nằm ở thu nhập. Anh nói thêm: "Bản thân mình cũng như người dân ở đây được gặp gỡ nhiều du khách hơn. Hiểu biết về xã hội cũng nhiều hơn so với trước". 

Cách anh Páo tìm khách cũng thay đổi theo thời gian. Trước đây, Facebook là kênh quảng bá chủ yếu; hiện nay, anh tập trung nhiều hơn vào TikTok. Gia đình đang tiếp tục xây dựng một cơ sở lưu trú mới, dự kiến có thể đón khách vào dịp Tết Dương lịch tới. 

Dẫu đã chuyển sang làm du lịch, gia đình anh Páo vẫn không rời hẳn công việc nông nghiệp. Khi chúng tôi hỏi về nguồn thực phẩm phục vụ khách, anh trả lời: "Rau cỏ các thứ là tự túc; còn gà, lợn thì mình phải nhập từ một số hộ không làm homestay". Những hộ chăn nuôi vì thế vẫn có thể kiếm thêm thu nhập từ hoạt động du lịch, dù không trực tiếp kinh doanh phòng nghỉ.

Sự liên kết còn thể hiện trong cách các cơ sở lưu trú hỗ trợ nhau. Anh Páo kể: "Nhà nào thiếu đồ thì cứ sang nhà bên cạnh lấy". Còn khi một homestay đã kín phòng, chủ nhà có thể giới thiệu khách sang cơ sở khác. Vào những ngày đông khách, hai vợ chồng anh thuê thêm người phụ giúp; lúc vắng khách, họ tự đảm đương công việc.

Mâm cơm với các món ăn địa phương được chuẩn bị phục vụ du khách tại homestay của gia đình anh Páo. Ảnh: Hải Yến.

Những mối liên kết ấy đang hình thành từ nhu cầu thực tế, dù chưa thể nói nguồn thu du lịch đã được phân chia rộng khắp trong bản. Với những người không đủ vốn mở homestay, bán nông sản, làm thuê hoặc chở khách đến các điểm tham quan vẫn là những cách có thể kiếm thêm thu nhập.

Trên con đường dạo một vòng quanh bản, chúng tôi gặp ông Lý Đánh bên chiếc xe máy chở theo những dụng cụ làm nông. 

Ông Lý Đánh, người dân bản Sì Thâu Chải, bên chiếc xe máy chở dụng cụ làm nông. Ảnh: Hải Yến.

Ông Đánh có vẻ ít lời, khá dè dặt khi chúng tôi bắt chuyện. "Nhà tôi làm nương thôi", ông nói ngắn gọn. Cuộc trao đổi không dễ dàng bởi ông sử dụng tiếng Kinh còn hạn chế, có những câu trả lời chúng tôi phải hỏi lại mới phần nào hiểu được. Sự ngập ngừng ấy khiến cuộc gặp không có nhiều lời kể về chuyện làm ăn hay những dự định trong tương lai, nhưng lại gợi ra một khía cạnh đáng chú ý. Không phải người dân nào cũng có điều kiện và khả năng giao tiếp để trực tiếp tham gia các dịch vụ đón khách.

Với những người lớn tuổi đã quen công việc đồng áng, việc chuyển sang kinh doanh homestay không chỉ phụ thuộc vào mong muốn. Ngoài vốn đầu tư, họ còn phải đối mặt với yêu cầu giao tiếp, tìm kiếm khách hàng và tổ chức các dịch vụ vốn khác xa công việc sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, sẽ vội vàng nếu cho rằng những người như ông Đánh đang đứng ngoài sự phát triển của du lịch, bởi các hộ kinh doanh lưu trú vẫn có nhu cầu sử dụng nông sản và lao động từ những gia đình khác trong bản.

Muốn hiểu rõ hơn cuộc sống của những hộ không trực tiếp kinh doanh homestay, chúng tôi tìm đến nhà trưởng bản Lù A Nghi. Người ra đón là vợ anh Nghi, chị cho biết chồng đã đi làm đến tối mới về, rồi nhiệt tình cho chúng tôi số điện thoại để liên hệ. Chiều hôm ấy, chúng tôi phải rời Sì Thâu Chải theo lịch trình, đành mang theo chút tiếc nuối vì chưa thể trực tiếp gặp người hiểu rõ những đổi thay của bản làng.

Tối cùng ngày, chúng tôi gọi điện cho anh Nghi. Anh tiếp chuyện gần gũi, lịch sự, nhưng xin phép hẹn lại trưa hôm sau vì còn bận đến các hộ nghèo trong bản. 

Đúng hẹn, trưa hôm sau anh Nghi chủ động gọi lại. Cuộc trò chuyện bắt đầu giữa tiếng xe máy vọng qua điện thoại. Anh đang được chở về nhà, tranh thủ quãng đường nghỉ trưa sau công việc đồng áng để trả lời những câu hỏi của chúng tôi. 

Không có một cuộc gặp trực tiếp như mong đợi, cũng chẳng phải không gian yên tĩnh thường thấy của một buổi phỏng vấn, nhưng chính hoàn cảnh ấy lại khiến câu chuyện trở nên gần gũi. 

Anh Nghi kể về Sì Thâu Chải với sự cởi mở và có phần hào hứng khi nhắc đến những thay đổi của bản. Nhưng câu chuyện không chỉ có homestay mới hay lượng khách ngày một đông. Khi chúng tôi hỏi về những gia đình vẫn sống bằng nghề nông, anh nói đến những khó khăn rất cụ thể, từ vốn đầu tư đến khả năng giao tiếp với du khách. 

Có lẽ cũng từ cuộc hẹn đặc biệt ấy, chúng tôi hiểu rằng để nhìn nhận sự phát triển của Sì Thâu Chải, không thể chỉ nghe câu chuyện của những người đã làm du lịch, mà còn phải quan tâm đến cuộc sống của những gia đình vẫn đang mưu sinh trên ruộng nương.

Theo anh Nghi, Sì Thâu Chải hiện có 63 hộ dân. Những người sinh từ khoảng năm 1980 trở về sau nhìn chung giao tiếp bằng tiếng Kinh thuận lợi hơn, trong khi nhiều người lớn tuổi còn gặp trở ngại. "Bản cũng động viên bà con học tiếng Kinh để sau này có thể trò chuyện, giới thiệu văn hóa với khách. Nhưng nhiều người bảo già rồi, học không hiểu, khó tiếp thu", anh Nghi chia sẻ.

Dẫu vậy, khác biệt về ngôn ngữ không có nghĩa những người lớn tuổi hoàn toàn đứng ngoài hoạt động du lịch. 

Anh Nghi cho biết: "Các gia đình chủ yếu làm nông vẫn có thể cung cấp rau, thực phẩm cho những hộ kinh doanh homestay khi có nhu cầu. Ngoài ra, các hộ vẫn làm song song hai việc, vừa kinh doanh homestay vừa trồng trọt, chăn nuôi. Làm nông gắn với cuộc sống từ lâu rồi, mùa ít khách thì vẫn có việc để làm".

Từ câu chuyện của anh Páo đến cuộc gặp ông Đánh, rồi những chia sẻ của trưởng bản, có thể thấy nông nghiệp ở Sì Thâu Chải không đơn thuần là sinh kế còn sót lại của những gia đình chưa làm du lịch. Nó vẫn hiện diện trong hoạt động kinh doanh của các homestay, đồng thời mở ra cơ hội tiêu thụ sản phẩm cho những hộ khác. Vấn đề là những cơ hội ấy hiện còn phụ thuộc nhiều vào nhu cầu của từng cơ sở và khả năng tự xoay xở của mỗi gia đình.

Không phải ai muốn tham gia sâu hơn cũng có thể bắt đầu ngay. Anh Páo cho biết nhiều hộ có ý định mở homestay hoặc quán cà phê nhưng chưa đủ vốn, một số đang chuẩn bị để đầu tư trong năm 2027. 

Bản thân trưởng bản Lù A Nghi cũng đang xây dựng homestay cho gia đình với mức đầu tư dự kiến khoảng 800 triệu đồng, hoàn toàn bằng vốn tự có. Con số ấy cho thấy việc chuyển sang kinh doanh lưu trú đòi hỏi một nguồn lực không nhỏ, trong khi điều kiện kinh tế của các hộ dân không giống nhau.

Đường dài cho du lịch cộng đồng

Sì Thâu Chải bắt đầu phát triển du lịch cộng đồng từ năm 2017. Theo thông tin Công an tỉnh Lai Châu công bố ngày 1/10/2026, lực lượng chức năng đã kiểm tra, hướng dẫn khai báo lưu trú tại 17 hộ kinh doanh homestay trong bản. 

Trưởng bản Lù A Nghi cho biết vào những giai đoạn cao điểm, lượng khách đến đông khiến các cơ sở không đủ phòng, có người phải quay về. Để đáp ứng nhu cầu ấy, một số gia đình đang tiếp tục xây dựng, hoàn thiện nơi lưu trú.

Khách tìm đến nhiều hơn là tín hiệu thuận lợi đối với những hộ có khả năng đầu tư, nhưng số phòng nghỉ tăng lên chưa đủ để phản ánh toàn bộ hiệu quả của du lịch cộng đồng. Trong một bản làng có 63 hộ dân, điều cần quan tâm không chỉ là bao nhiêu gia đình đã mở homestay, mà còn là những hộ không có điều kiện kinh doanh lưu trú có thể tham gia vào hoạt động du lịch đến mức nào, thu nhập của họ có được cải thiện hay không.

Theo anh Nghi, các sản phẩm đặc sản, quà lưu niệm dành cho khách mang về và những hoạt động trải nghiệm được tổ chức thành dịch vụ riêng hiện chưa phát triển tương xứng với tiềm năng của bản. 

Trong khi đó, Sì Thâu Chải có những nguồn lực sẵn có từ sản xuất nông nghiệp, ẩm thực, trang phục truyền thống và đời sống văn hóa của đồng bào Dao. Nếu được tổ chức phù hợp, những hoạt động ấy có thể tạo thêm công việc cho người dân mà không đòi hỏi gia đình nào cũng phải bỏ vốn xây dựng phòng nghỉ.

Người phụ nữ Dao trong trang phục truyền thống tại bản Sì Thâu Chải, xã Tả Lèng, tỉnh Lai Châu. Ảnh: Hải Yến.

Từ thực tế này, câu chuyện phát triển du lịch ở Sì Thâu Chải không thể chỉ dừng ở sự chủ động của từng hộ kinh doanh. Một gia đình có thể tự xây thêm phòng nghỉ, tự quảng bá và tìm kiếm khách hàng, nhưng để hình thành đầu ra ổn định cho nông sản, phát triển sản phẩm địa phương hay tổ chức các hoạt động trải nghiệm có sự tham gia của nhiều hộ dân, cần có sự liên kết và định hướng rộng hơn.

Nếu mỗi cơ sở chỉ phát triển theo khả năng riêng, những người thiếu vốn, hạn chế về giao tiếp hoặc không phù hợp với công việc đón khách sẽ khó có cơ hội tham gia sâu vào hoạt động du lịch.

Đây cũng là vấn đề cần được đặt trong trách nhiệm của chính quyền địa phương và các cơ quan quản lý du lịch. Việc hỗ trợ người dân không nên chỉ được hiểu là khuyến khích mở thêm homestay, mà còn cần tính đến đào tạo kỹ năng, kết nối tiêu thụ nông sản, phát triển sản phẩm văn hóa đặc trưng và tạo điều kiện cho các nhóm dân cư khác nhau tham gia.

Với những người lớn tuổi, những hộ vẫn gắn bó với ruộng nương, hướng hỗ trợ phù hợp có thể không phải chuyển đổi hoàn toàn nghề nghiệp, mà là giúp sản phẩm và công sức lao động của họ có thêm giá trị từ nhu cầu của du khách.

Ở cấp tỉnh, việc phát triển du lịch cộng đồng đã được đặt ra trong Kế hoạch số 5022/KH-UBND ngày 9/12/2024 của UBND tỉnh Lai Châu về triển khai Đề án phát triển du lịch cộng đồng Việt Nam trên địa bàn tỉnh đến năm 2030. Tuy nhiên, để những định hướng chung thực sự đi vào đời sống của một bản làng như Sì Thâu Chải, cần có những cách làm cụ thể, phù hợp với điều kiện sản xuất, nguồn lực và khả năng tham gia của người dân. Cùng với việc phát triển dịch vụ, công tác quản lý xây dựng, bảo vệ cảnh quan và giữ gìn văn hóa truyền thống cũng cần được chú trọng để bản không đánh mất những giá trị vốn thu hút du khách tìm đến.

Trong cuộc trò chuyện, anh Nghi bày tỏ: "Mong muốn bà con cùng nhau phát triển, chứ không mạnh ai người ấy làm. Nhà nào biết thì chỉ dẫn, hỗ trợ nhà khác". Mong muốn ấy không xa lạ với những gì chúng tôi tìm hiểu được tại bản, nơi các hộ kinh doanh đã biết mua thực phẩm của nhau, thuê thêm người khi đông khách hay giới thiệu du khách sang cơ sở khác khi hết phòng. Nhưng để sự hỗ trợ ấy không chỉ diễn ra theo từng thời điểm, vai trò kết nối giữa người dân, các hộ kinh doanh và chính quyền là điều cần được quan tâm hơn.

Một góc yên bình của bản Sì Thâu Chải, nơi những ngôi nhà nằm xen giữa cây xanh và các khoảng vườn hoa. Ảnh: Hải Yến.

Sì Thâu Chải có thể tiếp tục đón thêm nhiều du khách, những cơ sở lưu trú mới rồi cũng sẽ hoàn thành. Song sự phát triển của một điểm du lịch cộng đồng không nên chỉ được nhìn qua những căn phòng sáng đèn mỗi mùa cao điểm. Điều đáng quan tâm hơn là khi khách tìm đến ngày một nhiều, những người đã gắn bó với bản làng qua nhiều thế hệ, dù có làm homestay hay không, sẽ nhận được gì từ sự thay đổi ấy.