Hàn Quốc và canh bạc 'Người tiên phong' trong quản lý AI

Hàn Quốc có tham vọng lớn là quốc gia kiến tạo về AI

Đạo luật Khung về AI, đã được Quốc hội thông qua vào tháng 12 năm 2024 và dự kiến có hiệu lực vào ngày 22 tháng 1, đại diện cho tham vọng cháy bỏng của Seoul trong việc gia nhập nhóm "AI G3"(ám chỉ ba cường quốc AI hàng đầu thế giới cùng với Mỹ và Trung Quốc).

Trong khi chính phủ hào hứng với vị thế của người dẫn đầu, thì hàng loạt công ty công nghệ tại xứ sở kim chi đang rơi vào trạng thái bất an. Dù đã được hứa hẹn một năm ân hạn, nhưng sự mơ hồ trong các quy định và thiếu vắng các hướng dẫn cụ thể đang khiến cộng đồng doanh nghiệp bối rối, không biết phải tuân thủ thế nào cho đúng trong kỷ nguyên pháp lý mới này.

Canh bạc chiến lược để trở thành "Người viết luật" thay vì "Người tuân thủ"

Thời điểm Hàn Quốc lựa chọn để tung ra đạo luật này hoàn toàn không phải là sự ngẫu nhiên, mà là một nước cờ địa chính trị được tính toán kỹ lưỡng. Trên bàn cờ công nghệ thế giới hiện nay, hai đối thủ lớn nhất là Liên minh châu Âu (EU) và Hoa Kỳ đang ở những trạng thái rất khác nhau. EU dù đã thông qua Đạo luật AI của riêng mình, nhưng các điều khoản quan trọng nhất phải đợi đến năm 2027 mới thực sự đi vào cuộc sống. Trong khi đó, Washington vẫn đang sa lầy trong những bế tắc đảng phái khiến việc ban hành một bộ luật liên bang thống nhất về AI dường như vẫn còn rất xa vời.

Nhìn thấy khoảng trống quyền lực này, Seoul đã quyết định hành động theo phương châm "tiên hạ thủ vi cường". Các nhà hoạch định chính sách Hàn Quốc lập luận rằng, bằng cách bước vào sân chơi sớm hơn tất cả, họ sẽ có cơ hội vàng để định hình các chuẩn mực toàn cầu về AI từ hàng ghế đầu, thay vì chỉ là kẻ đứng bên lề quan sát và buộc phải tuân theo luật chơi do người khác đặt ra sau này.

Đây là một nỗ lực nhằm gia tăng sức ảnh hưởng mềm của Hàn Quốc, vượt xa quy mô địa lý hay dân số của quốc gia này. Mục tiêu không chỉ là quản lý công nghệ trong nước, mà là biến Hàn Quốc thành một hình mẫu tham chiếu cho quốc tế về đạo đức và an toàn AI trong bối cảnh các quy tắc toàn cầu vẫn đang trong giai đoạn định hình lỏng lẻo.

Chính phủ tin rằng hành động sớm sẽ giúp giảm bớt sự không chắc chắn trong dài hạn. Bằng cách làm rõ các tiêu chuẩn pháp lý ngay từ đầu, họ hy vọng sẽ ngăn chặn được các gián đoạn dịch vụ trong tương lai do các vùng xám pháp lý gây ra, hoặc tránh được các biện pháp trừng phạt khắc nghiệt được áp dụng hồi tố. Tuy nhiên, tham vọng này đang vấp phải sự hoài nghi không nhỏ.

Nhiều chuyên gia cảnh báo rằng đây có thể chỉ là một cuộc đua chính sách nhằm lấy tiếng vang trên mặt báo hơn là một nỗ lực quản trị bền vững. Một giáo sư luật quốc tế tại Seoul đã thẳng thắn nhận định rằng việc thiết lập uy tín quốc tế đòi hỏi sự nhất quán và bao trùm, chứ không chỉ đơn giản là ai chạy nhanh hơn. Nếu vội vã mà thiếu chiều sâu, Hàn Quốc có thể tự biến mình thành "chuột bạch" thí nghiệm cho một hệ thống chưa hoàn thiện.

Nguyên tắc "Đổi mới trước" và những định nghĩa còn nằm trong sương mù

Khác biệt căn bản trong cách tiếp cận của Hàn Quốc so với mô hình thận trọng của Châu Âu nằm ở nguyên tắc "ưu tiên đổi mới" (innovation-first). Luật pháp mới cho phép các công ty tự do phát triển và triển khai các hệ thống AI mà không cần sự phê duyệt trước của chính phủ. Đây là một sự thay đổi tư duy triệt để, nhằm mục đích loại bỏ các nút thắt pháp lý vốn thường xuyên kìm hãm tốc độ phát triển công nghệ.

Chính phủ muốn gửi đi thông điệp rằng họ là bệ phóng cho sự sáng tạo, chứ không phải là rào cản. Đi kèm với sự tự do này là các cam kết hỗ trợ mạnh mẽ của nhà nước, bao gồm tài trợ cho các trung tâm dữ liệu chuyên biệt, các chương trình tiêu chuẩn hóa và đào tạo nhân lực chất lượng cao.

Tuy nhiên, sự tự do này không phải là vô điều kiện. Luật định nghĩa một danh mục mới gọi là "AI tác động cao" (high-impact AI). Đây là những hệ thống được sử dụng trong các lĩnh vực nhạy cảm, nơi mà bất kỳ sai sót nào cũng có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng về tính mạng, tài sản hoặc quyền cơ bản của con người.

Các lĩnh vực này bao gồm thiết bị y tế, cơ sở hạ tầng năng lượng, thuật toán tuyển dụng nhân sự và kiểm soát cơ sở hạt nhân. Các doanh nghiệp vận hành những hệ thống này buộc phải thực hiện đánh giá rủi ro nội bộ, giám sát liên tục và báo cáo các giao thức an toàn cho cơ quan nhà nước. Những nghĩa vụ này không phải là tự nguyện mà được ràng buộc bởi pháp lý.

Mặc dù nghe có vẻ chặt chẽ, nhưng vấn đề nằm ở chỗ luật để lại quá nhiều khoảng trống chưa được lấp đầy. Định nghĩa về "AI tác động cao" vẫn còn khá mơ hồ. Làm thế nào để xác định chính xác một hệ thống có khả năng gây hại đến mức nào vẫn là một câu hỏi chưa có lời giải đáp thỏa đáng. Chi tiết về việc thực thi vẫn đang được soạn thảo và dự kiến sẽ được quy định trong các nghị định thư hướng dẫn sau này do Bộ Khoa học và CNTT chủ trì.

Một điểm nóng khác thu hút sự chú ý đặc biệt là quy định về tính minh bạch. Tất cả nội dung do AI tạo ra, từ hình ảnh, video đến âm thanh... đều phải được dán nhãn và đóng dấu watermark rõ ràng. Thậm chí, luật còn yêu cầu các dấu watermark phải đọc được bằng máy nhưng vô hình với mắt thường để ngăn chặn việc lạm dụng. Mục tiêu của quy định này rất rõ ràng: ngăn chặn làn sóng tin giả và deepfake đang đe dọa xã hội. Tuy nhiên, từ ý tưởng đến thực tế kỹ thuật là một khoảng cách mênh mông mà các nhà phát triển vẫn chưa biết cách vượt qua.

Sự hoang mang và tê liệt bao trùm thung lũng công nghệ

Dù chính phủ hy vọng đạo luật sẽ đưa Hàn Quốc trở thành một trong ba cường quốc AI hàng đầu, nhưng thông điệp này dường như chưa lan tỏa được sự an tâm đến cộng đồng doanh nghiệp. Ngược lại, một bầu không khí hoang mang và lo lắng đang bao trùm lên khu vực tư nhân.

Nhiều công ty cảm thấy họ đang bị bỏ lại trong bóng tối với những quy định mơ hồ. Các công ty khởi nghiệp và nhà phát triển phần mềm là những đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Họ không biết liệu sản phẩm mình đang xây dựng có bị liệt vào danh sách "tác động cao" hay không, và nếu có, họ phải làm gì để tuân thủ mà không bị phá sản vì chi phí vận hành tăng vọt.

Một nguồn tin trong ngành giấu tên chia sẻ rằng họ đã liên hệ với các bộ ngành để tìm kiếm sự hướng dẫn, nhưng câu trả lời nhận được vẫn rất chung chung và thiếu cụ thể. Hệ quả là nhiều doanh nghiệp đã chọn giải pháp an toàn nhất: nhấn nút tạm dừng. Hàng loạt kế hoạch ra mắt sản phẩm mới hay cập nhật tính năng đã bị trì hoãn.

Đây không phải là một hành động phản đối, mà là sự tê liệt do không chắc chắn. Một cuộc khảo sát gần đây của Liên minh Khởi nghiệp (Startup Alliance) đã đưa ra một con số giật mình: 98% các công ty khởi nghiệp AI trong nước chưa bắt đầu bất kỳ bước tuân thủ chính thức nào. Lý do đơn giản là họ không biết phải bắt đầu từ đâu khi các hướng dẫn vẫn còn quá mù mờ.

Yêu cầu về việc đóng dấu watermark cho nội dung AI cũng đang gây ra những cơn đau đầu về mặt kỹ thuật. Các nhà phát triển cho biết đây không phải là một nhiệm vụ nhỏ, đặc biệt là khi họ thường xuyên kết hợp các công cụ mã nguồn mở với các công nghệ độc quyền. Việc áp dụng một chuẩn mực watermark thống nhất trên các nền tảng và định dạng tệp khác nhau là một thách thức kỹ thuật chưa có lời giải.

Một trưởng dự án tại công ty AI quy mô vừa thừa nhận rằng dù quy định này hợp lý về mặt niềm tin công chúng, nhưng về mặt thực thi kỹ thuật thì chưa ai biết phải làm thế nào cho nhất quán. Sự thiếu hụt các giải pháp kỹ thuật sẵn có đang đẩy các doanh nghiệp vào thế tiến thoái lưỡng nan: tuân thủ thì không đủ khả năng, mà không tuân thủ thì phạm luật.

Khoảng lặng một năm ân hạn và bài toán thực thi đầy thách thức

Trước làn sóng lo ngại ngày càng tăng, chính phủ Hàn Quốc đã đưa ra một giải pháp tình thế: thiết lập một khoảng thời gian ân hạn kéo dài một năm. Trong suốt thời gian này, các hình phạt hành chính – vốn có thể lên tới 30 triệu won (khoảng 20.800 USD) – sẽ được tạm hoãn. Các quan chức nhấn mạnh rằng mục tiêu của giai đoạn đầu không phải là trừng phạt, mà là để giúp ngành công nghiệp có thời gian thích nghi và chuẩn bị. Đây được xem là một bước lùi chiến thuật cần thiết để tránh gây sốc cho nền kinh tế số đang phát triển mạnh mẽ của đất nước.

Tuy nhiên, các nhóm xã hội dân sự lại đang gióng lên hồi chuông cảnh báo về rủi ro của việc nới lỏng này. Họ lập luận rằng nếu không có sự giám sát độc lập và các chế tài xử phạt có ý nghĩa ngay từ đầu, đạo luật này có nguy cơ trở thành "những con hổ giấy" mang tính biểu tượng nhiều hơn là thực chất. Các vấn đề như thiên kiến thuật toán hay giám sát sinh trắc học được chỉ ra là những lĩnh vực cần sự kiểm soát chặt chẽ ngay lập tức chứ không thể chờ đợi. Sự thiếu vắng các cơ chế kiểm tra và cân bằng trong giai đoạn đầu có thể tạo điều kiện cho các hành vi lạm dụng công nghệ lan rộng mà không bị ngăn chặn.

Giới chức chính phủ thừa nhận rằng quá trình triển khai sẽ không thể suôn sẻ hoàn toàn ngay từ ngày đầu. Nhưng họ nhấn mạnh quan điểm rằng luật pháp cần phải tiến hóa cùng với công nghệ. Ông Lim Mun-yeong, Phó chủ tịch thường trực Hội đồng Tổng thống về Chiến lược AI Quốc gia, khẳng định rằng họ không thể trì hoãn vô thời hạn, vì điều đó sẽ làm suy yếu khả năng cạnh tranh của Hàn Quốc trong cuộc đua AI toàn cầu.

Đối với Seoul, việc ban hành luật chỉ là bước khởi đầu. Bài kiểm tra thực sự sẽ nằm ở cách các nguyên tắc này được áp dụng và điều chỉnh trong các tình huống thực tế trong năm tới. Hàn Quốc đang chấp nhận đi trên dây, hy vọng rằng sự linh hoạt và tốc độ sẽ giúp họ tìm ra điểm cân bằng giữa quản lý và phát triển, trở thành ngọn hải đăng cho thế giới trong kỷ nguyên AI đầy biến động.

Bùi Tú