Hàng trăm công ty 'ma' vận hành 'chợ đen' hóa đơn

Hàng trăm "nhà máy" sản xuất... hóa đơn

Vụ án được Công an TPHCM công bố ngày 23/9 cho thấy quy mô chưa từng có của thị trường ngầm này. Theo Cơ quan Cảnh sát điều tra (CSĐT) Công an TPHCM, từ tháng 12/2021 đến tháng 10/2025, Lê Văn Hiền (SN 1984, cư trú tại phường Tân Sơn Nhì, TPHCM) cùng đồng phạm đã thành lập và mua lại 326 pháp nhân công ty "ma". Thông qua hệ thống "chân rết", nhóm này đã xuất bán trái phép 178.357 hóa đơn giá trị gia tăng (GTGT) cho 17.612 doanh nghiệp, đơn vị trên cả nước, với tổng doanh số ghi trên hóa đơn gần 19.913 tỷ đồng, trong đó tiền thuế GTGT là 1.585 tỷ đồng.

Đầu mối của chuyên án là một doanh nghiệp trên đường Tô Hiến Thành, phường Hòa Hưng, xuất hóa đơn với doanh thu rất lớn nhưng kê khai thuế GTGT không chính xác. Lần theo các hóa đơn đầu vào của công ty này, Phòng Cảnh sát kinh tế phát hiện cả một "hệ sinh thái" doanh nghiệp nghi vấn do một nhóm đối tượng tổ chức dựng lên và vận hành chuyên nghiệp.

Ngày 27/4, Phòng cảnh sát kinh tết đồng loạt khám xét nơi ở của các nghi phạm, thu giữ 207 USB Token được sử dụng để ký hóa đơn điện tử cùng nhiều tài liệu liên quan. Tháng 4/2026, Cơ quan CSĐT khởi tố 12 bị can. Ở giai đoạn đầu, cơ quan điều tra mới làm rõ 35 pháp nhân với hơn 16.700 hóa đơn. Tuy nhiên, chính lời khai của Hiền về hàng trăm pháp nhân khác và 28 tài khoản ngân hàng được sử dụng để luân chuyển dòng tiền đã mở ra hướng điều tra mới.

Các bị can trong đường dây 326 công ty "ma" nghe đọc lệnh bắt tạm giam. Ảnh: Công an TPHCM cung cấp

Ngày 16/9, cơ quan điều tra khởi tố bổ sung tội "Trốn thuế", đồng thời khởi tố và bắt tạm giam thêm 25 bị can về các tội "Mua bán trái phép hóa đơn" và "Trốn thuế" theo Điều 203 và Điều 200 Bộ luật Hình sự (BLHS), nâng tổng số bị can lên 37 người. Điểm đáng chú ý nằm ở tội danh được bổ sung: bên sử dụng hóa đơn để giảm số thuế phải nộp cũng có thể bị xử lý hình sự.

Làm một phép chia, trung bình mỗi đơn vị trong số 17.612 khách hàng nhận khoảng 10 hóa đơn. Điều này cho thấy "khách" của đường dây không chỉ là một vài cái tên lớn mà trải rộng ở nhiều ngành nghề, địa phương.

Theo Công an TPHCM, Ban chuyên án đang tiếp tục làm rõ vai trò của các tổ chức, cá nhân liên quan, trong đó có những người mua hóa đơn để tham ô, rửa tiền, trốn thuế; đồng thời làm rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý trong việc cấp phép, quản lý các doanh nghiệp này.

"Quy trình" vận hành của thị trường ngầm

Giữa tháng 3/2026, Công an tỉnh Đồng Nai (nay là Công an TP Đồng Nai) triệt phá đường dây tội phạm bắt giữ 9 đối tượng liên quan đến việc lập 60 công ty "ma", xuất bán hơn 10.000 hóa đơn khống, với tổng giá trị ghi trên hóa đơn hơn 6.000 tỷ đồng.

Đường dây được tổ chức với sự phân vai khá rõ ràng: người chuyên đứng tên thành lập doanh nghiệp; người phụ trách giao dịch, môi giới; người tìm kiếm khách hàng có nhu cầu hợp thức hóa chi phí, trốn thuế hoặc rút tiền từ các nguồn bất hợp pháp.

Ngày 19/6, Công an TP Đồng Nai công bố một vụ án có quy mô còn lớn hơn. Từ năm 2020 đến năm 2025, 11 bị can đã vận hành 5 đường dây với hơn 200 công ty "ma", mua bán trái phép hơn 15.000 hóa đơn, với tổng số tiền ghi trên hóa đơn hơn 20.000 tỷ đồng.

Trong khi đó, từ ngày 22 đến 26/9, TAND TPHCM đưa ra xét xử sơ thẩm 42 bị cáo trong vụ án do Đào Minh Thọ (SN 1973) và Trịnh Trác Nhiên (SN 1978) cầm đầu hai đường dây. Theo cáo trạng, hai đường dây đã lập 108 công ty "ma", xuất bán 56.690 hóa đơn khống, với tổng giá trị trước thuế hơn 6.109 tỷ đồng.

Hồ sơ vụ án cho thấy khá rõ "quy trình" vận hành của thị trường ngầm này. Theo cáo trạng, Thọ thu gom căn cước công dân của những người bị mất, thất lạc giấy tờ để thuê dịch vụ thành lập 57 doanh nghiệp, sau đó mua phôi hóa đơn, phần mềm xuất hóa đơn điện tử và chữ ký số. Nhiên sử dụng chứng minh nhân dân mượn của người khác hoặc mua trên mạng để đăng ký 51 công ty. Phí mua bán hóa đơn dao động từ 1,5% đến 6% giá trị trước thuế ghi trên hóa đơn.

Đáng chú ý, Nhiên bị cáo buộc đã đưa hơn 3,8 tỷ đồng cho Nguyễn Thành Nghĩa, khi đó là công chức Thuế cơ sở 3 TPHCM. Theo cáo trạng, Nghĩa hướng dẫn đăng ký địa chỉ cho 24 công ty "ma" tại quận 3 cũ, không yêu cầu giải trình và còn hướng dẫn cách thức để các doanh nghiệp này tránh sự kiểm soát của phần mềm quản lý thuế: mỗi công ty chỉ xuất hóa đơn trong thời gian dưới một năm, sau đó đổi địa chỉ, làm thủ tục ngừng hoạt động.

Ở phía người mua, 22 người mua hóa đơn của Thọ bị truy tố về tội "Trốn thuế". 11 người mua hóa đơn của Nhiên, gồm giám đốc, người đại diện và kế toán doanh nghiệp, cũng bị đưa ra xét xử.

Tang vật thu giữ trong vụ án gồm nhiều USB Token ký hóa đơn điện tử và con dấu doanh nghiệp

Vì sao "chợ đen" vẫn đông khách?

Cộng lại, các vụ việc nêu trên liên quan đến khoảng 700 công ty "ma". Vì sao trong thời đại hóa đơn điện tử, khi mỗi hóa đơn đều được lưu trên hệ thống của cơ quan thuế, thị trường này vẫn tồn tại?

Thứ nhất, lợi ích trước mắt quá rõ. Với mức phí được nêu trong các cáo trạng, một hóa đơn ghi 100 triệu đồng chỉ có thể được mua với mức phí 1,5 - 6 triệu đồng. Trong khi đó, với thuế suất GTGT phổ biến 10%, hóa đơn này có thể giúp doanh nghiệp khấu trừ 10 triệu đồng thuế GTGT đầu vào, chưa kể khoản chi phí được tính vào chi phí được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế thu nhập doanh nghiệp. Chênh lệch này trở thành "miếng mồi" khiến không ít chủ doanh nghiệp, kế toán bất chấp rủi ro để tìm đến hóa đơn khống.

Thứ hai, việc tạo lập pháp nhân quá dễ dàng và chi phí thấp. Một tấm căn cước bị đánh rơi hoặc cho mượn, cộng với dịch vụ thành lập doanh nghiệp và một chiếc USB Token, có thể trở thành công cụ để tạo ra một "công ty" có khả năng xuất hóa đơn...

Thứ ba, thủ đoạn "đánh nhanh, rút gọn" lợi dụng độ trễ của khâu hậu kiểm. Công ty chỉ hoạt động trong thời gian ngắn, chưa đầy một năm rồi thay đổi địa chỉ hoặc làm thủ tục ngừng hoạt động, như cách thức được mô tả trong cáo trạng vụ Thọ - Nhiên.

Cũng cần nhìn nhận công bằng rằng không phải doanh nghiệp nào sử dụng hóa đơn từ công ty "ma" cũng cố ý mua hóa đơn khống. Trong khuyến cáo ngày 23/9, Công an TPHCM cũng đề cập đến trường hợp doanh nghiệp "vô tình hoặc cố ý” sử dụng hóa đơn bất hợp pháp.

Tuy nhiên, trường hợp doanh nghiệp mua hàng thật nhưng nhận phải hóa đơn từ một công ty "ma" hoàn toàn khác với việc chủ động mua hóa đơn khống để hợp thức hóa chứng từ. Để chứng minh giao dịch là có thật và mình ngay tình, doanh nghiệp cần có đầy đủ hợp đồng, chứng từ giao nhận hàng hóa, thanh toán qua ngân hàng và các tài liệu liên quan. Khi những chứng từ này không tồn tại, một hóa đơn giá rẻ có thể trở thành "quả bom nổ chậm" trong hệ thống sổ sách.

Người chịu thiệt không chỉ là ngân sách nhà nước. Những người bị lợi dụng căn cước để đứng tên giám đốc có thể bất ngờ bị triệu tập, giải trình về một doanh nghiệp mà họ chưa từng điều hành, thậm chí chưa từng đặt chân đến. Trong khi đó, những doanh nghiệp làm ăn chân chính phải cạnh tranh với các đối thủ có thể "làm đẹp" chi phí bằng những chứng từ được mua bán trên thị trường ngầm.

Cái giá của "hóa đơn giá rẻ”

Mua bán trái phép hóa đơn có thể bị phạt tù đến 05 năm theo Điều 203 BLHS. Với người mua, rủi ro còn lớn hơn: sử dụng hóa đơn không hợp pháp để hạch toán, làm giảm số thuế phải nộp có thể bị xử lý về tội "Trốn thuế" theo Điều 200 BLHS, với mức phạt tù cao nhất đến 07 năm.

Ngay cả khi chưa đến mức xử lý hình sự, doanh nghiệp vẫn có thể bị phạt hành chính từ 1 đến 3 lần số thuế trốn và phải nộp đủ số tiền thuế theo Nghị định 125/2020/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 310/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 16/1/2026.

Từ các vụ án, cơ quan Công an khuyến cáo: Doanh nghiệp tuyệt đối không mua, bán hoặc sử dụng hóa đơn không gắn với giao dịch thực tế; cần kiểm tra kỹ đối tác, hóa đơn đầu vào, thực hiện thanh toán qua ngân hàng và lưu trữ đầy đủ chứng từ liên quan. Tổ chức, cá nhân từng mua bán, sử dụng hóa đơn từ các đường dây đã bị khởi tố nên chủ động liên hệ với cơ quan điều tra. Việc chủ động khai báo, hợp tác sẽ được xem xét theo quy định của pháp luật.

Người dân không cho mượn, không mua bán căn cước công dân. Khi mất giấy tờ, cần kịp thời thông báo cho Công an phường, xã nơi cư trú. Khi phát hiện dấu hiệu thành lập doanh nghiệp không nhằm mục đích kinh doanh thực tế, mua bán pháp nhân hoặc chào bán hóa đơn, cần báo ngay cho cơ quan Công an nơi gần nhất.

Các đường dây bị triệt phá tại TPHCM và Đồng Nai là hồi chuông cảnh tỉnh đối với cộng đồng doanh nghiệp phía Nam: không có tờ hóa đơn nào thực sự "rẻ” nếu cái giá cuối cùng có thể là một bản án.

Cùng với việc làm rõ, xử lý cả người bán lẫn người mua, cơ quan chức năng cần tiếp tục siết chặt khâu đăng ký, hậu kiểm doanh nghiệp mới thành lập; tăng cường đối chiếu dữ liệu dân cư để một tấm căn cước bị đánh rơi không thể trở thành danh tính của một "giám đốc"; đồng thời xử lý nghiêm những cán bộ tiếp tay, qua đó bịt các lỗ hổng để "chợ đen" hóa đơn không còn đất sống.