Hành trình của những người hiến xác tại ĐH Y Dược TP.HCM

Những người hiến xác chọn bước qua cửa tử bằng một di nguyện cao cả: Gửi lại hình hài cho y học, trở thành người thầy đầu tiên trên con đường cứu người của bao thế hệ y bác sĩ.

21h, phòng bảo quản thi hài Đại học Y Dược TP.HCM sáng rực đèn. Tiếng lạch cạch của băng ca xé tan không gian tĩnh mịch. Chuyến xe vừa vượt gần 200 km từ An Giang, đưa thi thể cụ ông đến chặng dừng chân của một "hành trình đặc biệt".

Bên cạnh, người cháu gái đứng lặng, tay ôm bó hoa cúc trắng - nghi thức tiễn biệt duy nhất bà kịp chuẩn bị trong đêm.

Di nguyện ấy đã được gửi gắm từ 25 năm trước. Năm 2001, ông cụ đặt bút ký vào tờ đơn hiến xác, giấu kín với cả gia đình và chỉ để lại cho đứa cháu trai tờ giấy đăng ký hiến xác kèm lời dặn dò duy nhất: "Ông mất thì gọi số này".

Lời tạm biệt cuối cùng

"Alo, các thầy ơi, ông tôi vừa mất. Ông có cái thẻ đăng ký hiến xác cho trường. Giờ tôi chuyển ông lên thế nào?"

Tiếng chuông điện thoại vang lên xé toạc màn đêm. Ở đầu dây bên kia, giọng người đàn ông nghẹn lại, lúng túng.

Tiếp nhận cuộc gọi là anh Đỗ Thành Nhân, Đội trưởng Đội Tiếp nhận và Bảo quản thi hài người hiến, Đại học Y Dược TP.HCM. Quá quen với những cuộc gọi lúc nửa đêm, anh Nhân nhanh chóng hỏi thăm tình trạng hiện tại của cụ ông, ghi nhận mốc thời gian, rồi nhắn nhủ gia đình giữ bình tĩnh: "Nhà trường sẽ xuống đón cụ ngay".

Cuộc thoại vỏn vẹn vài phút, nhưng mở đầu cho một cuộc chạy đua với thời gian. Bởi với việc tiếp nhận thi hài, mỗi giờ trôi qua đều quyết định sự nguyên vẹn của người đã khuất.

Mỗi năm, khoa Giải Phẫu, Đại học Y Dược TP.HCM có khoảng 40-50 chuyến đi đón xác người hiến.

Bước qua ngưỡng cửa, giữa mùi nhang quyện trong không khí lành lạnh của gian nhà cấp 4, anh Nhân đứng lại trước linh sàng. Anh đón lấy nén nhang từ tay thân nhân, hai lòng bàn tay kính cẩn ôm lấy đốm lửa đỏ, đứng lặng vài giây trước người quá cố.

Khói nhang cay xè mắt, hay chính trái tim rộng lớn của một người vừa chọn rời bỏ nấm mồ quê nhà để cống hiến cho y học làm lồng ngực anh nghẹn lại.

Người đàn ông cúi đầu, cẩn trọng cắm nén nhang thẳng lối.

Những nhân viên của trường Đại học Y Dược TP.HCM tiếp nhận thi thể cụ ông tại An Giang, người đã đăng ký hiến xác từ năm 2001.

Phía sau làn khói nhang ấy là nỗi đau dốc cạn của những người ở lại. Căn nhà nhỏ chật kín, đủ mặt già trẻ lớn bé trong dòng họ. Những mái đầu tóc đã hoa râm, những gương mặt trẻ thơ còn chưa hiểu hết sự ly biệt, quỳ lạy bên chiếc áo quan.

Trên nắp linh cửu, tấm khăn mang dòng chữ "Quà tặng của sự sống" được trải phẳng phiu, trang trọng. Dòng chữ ấy như lời nhắc mộc mạc: Món quà của ông chính là khởi đầu cho những bàn tay cứu người, mở ra hy vọng hồi sinh cho bao cuộc đời khác.

Trên nắp linh cửu của ông được phủ khăn vải đỏ ghi dòng chữ "Quà tặng cho sự sống".

Gìn giữ cho khoa học

Vượt gần 200 km ngược từ An Giang lên TP.HCM, chiếc xe chuyên dụng đưa ông cụ về bến đỗ cuối cùng: Phòng lab của Bộ môn Giải phẫu học, Đại học Y Dược TP.HCM.

Cánh cửa thép khép lại, cắt đứt hoàn toàn những ồn ào của phố thị ngoài kia. Không gian ngập mùi formol đặc trưng. Tại đây, công việc bảo quản chuyên môn lập tức được bắt đầu bằng tất cả sự tỉ mỉ và trân trọng.

Anh Đỗ Ngọc Diệp (trái) cùng nhóm của mình đưa thi hài người hiến xác rời khỏi gia đình.

Quy trình bảo quản đòi hỏi sự chính xác và kiên nhẫn tối đa. Anh Đỗ Thành Nhân cẩn thận mở động mạch cảnh trung, bơm dung dịch formol chạy dọc từ não xuống tận bàn chân, kết hợp xoa bóp đều bên ngoài suốt hơn một tiếng đồng hồ.

Anh Đỗ Thành Nhân, người có 29 năm gắn bó với công việc bảo quản, gìn giữ thi hài.

Thi hài sau đó được giữ yên trong khoảng 2-3 ngày để dung dịch bảo quản thẩm thấu hoàn toàn vào các mô cơ. Sau khi hoàn tất công đoạn chuẩn bị ban đầu, nhân viên mới tiến hành đưa vào bồn bảo quản chuyên dụng để lưu giữ lâu dài.

Để thi hài có thể vẹn nguyên suốt hàng chục năm phục vụ y học, trung bình mỗi cơ thể cần được bơm từ 18 đến 20 lít dung dịch pha trộn giữa nước và các loại hóa chất bảo quản chuyên dụng.

Anh Đỗ Thành Nhân đến với căn phòng bảo quản của khoa Giải phẫu bắt đầu từ năm 1997. Ngày ấy, cả khoa chỉ lặng lẽ chăm sóc cho 5 thi hài người hiến. Đến nay, căn phòng ấy đã là bến đỗ của hơn 130 cơ thể mỗi năm.

Gần 30 năm gắn bó, cuộc đời anh Nhân được đo bằng những chuyến đi không hẹn trước. Có những đêm vội vã lao vào bóng tối mịt mù, đến khi đưa được thi hài về đến khoa Giải phẫu thì bình minh đã ló rạng.

"Cái mệt thể xác chẳng thấm thía gì so với một ước nguyện của người đã khuất được hoàn tất trọn vẹn", anh Nhân chia sẻ.

"Bài giảng" đầu tiên

Nghi thức mặc niệm diễn ra trong thinh lặng tuyệt đối tại phòng thực hành Đại học Y Dược TP.HCM. Sự lặng im thiêng liêng ấy chính là lòng tri ân sâu sắc, nhắc nhở các y bác sĩ tương lai về giá trị cao quý của món quà mà họ sắp sửa đón nhận.

Nhóm sinh viên năm nhất thực hành tại phòng giải phẫu.

Trong không gian yên tĩnh đặc trưng ấy, một đoàn sinh viên quốc tế đến từ Trường Cao đẳng Y tế Heisei (Osaka, Nhật Bản) đã có cơ hội bước vào trải nghiệm thực tế.

Một vài sinh viên Nhật lặng người, run run cúi đầu. Có bạn không kìm được xúc động, ngồi thụp xuống trước chiếc bàn phẫu thuật sáng rực.

Đoàn sinh viên trường Cao đẳng Y tế Heisei (Osaka, Nhật Bản) cúi đầu mặc niệm người hiến xác tại Đại học Y Dược TP.HCM, tháng 3/2026.

Với những người lần đầu tiên chạm vào cơ thể của người đã khuất, sự lưỡng lự là điều không tránh khỏi. Ánh mắt các sinh viên đan xen giữa vẻ tò mò, sự nghiêm túc và cả nét căng thẳng lộ rõ trên gương mặt.

Suốt khóa học, các sinh viên tỉ mẩn bóc tách từng lớp cấu trúc. Sách giáo khoa chỉ có một phác đồ chuẩn, nhưng trên bàn mổ này, họ nhận ra mỗi cơ thể người là một bản thể độc nhất. Những mạch máu nằm lệch vị trí, những biến thể cơ quan khác biệt so với hình vẽ đã trở thành bài học vỡ lòng quý giá. Đó là "bài giảng đầu tiên" của sinh viên y khoa.

Các sinh viên cầm dao mổ dưới sự hướng dẫn sát sao của giảng viên đứng cạnh để chỉnh tay và chỉ dẫn chi tiết.

Trần Vũ Nhật Nam (19 tuổi) chăm chú nhìn vào mô hình giải phẫu, tỉ mẩn quan sát từng cấu trúc nhỏ được mô phỏng trước mặt. Dù đây đã là buổi thứ năm bước vào phòng giải phẫu, cảm giác căng thẳng của chàng sinh viên Y đa khoa vẫn vẹn nguyên mỗi khi đối diện với những bài học về cơ thể người.

"Khi học, mình luôn tự dặn phải tập trung cao độ, bởi việc được sờ, chạm vào những bộ phận thật bên trong cơ thể người là một đặc ân vô cùng ý nghĩa", Nam chia sẻ.

Sinh viên năm nhất Trần Vũ Nhật Nam học tập xen lẫn giải phẫu trên thi hài người thật và giải phẫu trên mô hình.

Đánh giá về tầm quan trọng của môn học, PGS.TS Nguyễn Hoàng Vũ, Trưởng Bộ môn Giải phẫu học, khẳng định rằng dù công nghệ mô phỏng hiện đại có phát triển đến đâu thì việc học trên cơ thể hiến tặng vẫn giữ một giá trị đặc biệt không thể thay thế.

“Cơ thể người thật vẫn là độc nhất”, PGS Nguyễn Hoàng Vũ nhấn mạnh.

Sinh viên không chỉ học bằng mắt, họ phải học bằng chính sự nhạy cảm của xúc giác trên từng mô cơ. Những biến thể nhỏ nhất, những mạch máu... tất cả sẽ là bài học nền tảng, định hình nên sự chính xác cho những đường dao mổ sau này, đặc biệt là trong ngoại khoa.

Theo quy định nghiêm ngặt của bộ môn, mỗi cơ thể hiến tặng chỉ được phép mở ra và khâu lại đúng một lần.

Khi những tiết học cuối cùng kết thúc, các nhân viên và sinh viên sẽ cùng nhau cẩn trọng khâu lại từng đường kim mũi chỉ, trả lại hình hài vẹn nguyên nhất cho người đã khuất trước khi đưa đi hỏa táng.

Một hành trình tận hiến âm thầm kết thúc tại căn phòng bảo quản, để rồi tro cốt được nén lại bình yên, trao về trong vòng tay gia đình.

Phòng giải phẫu sau một buổi học của sinh viên. Thi hài được hạ vào hòm bảo quản.

Quyết định nhẹ nhàng

Ở một góc giảng đường, ba người thuộc các thế hệ khác nhau cùng ngồi lại, trải lòng về tấm thẻ đăng ký họ luôn mang theo bên mình.

Bà Huỳnh Thị Mỹ Lệ (65 tuổi, ngụ An Giang) mở đầu câu chuyện bằng chất giọng rành rọt, nhẹ nhõm: "Người ta mất đi rồi thì thân xác này đâu còn lại gì. Thay vì chôn cất hay thêu đốt thành tro bụi, để lại cơ thể cho khoa học và nghiên cứu là điều hữu ích nhất tôi có thể làm".

Bà Huỳnh Thị Mỹ Lệ đăng ký hiến xác tại Đại học Y Dược TP.HCM, tháng 3/2026.

Đồng điệu với suy nghĩ ấy, anh Mai Thanh Chiến (42 tuổi, ngụ TP.HCM) nhìn quy luật sinh tử bằng ánh mắt thanh thản. Với anh, hiến xác không phải là dấu chấm hết, mà là cơ hội để mở ra một giá trị mới: Trở thành một "người thầy thầm lặng" nâng đỡ đôi tay những bác sĩ tương lai.

Anh Mai Thanh Chiến đăng ký hiến xác tại Đại học Y Dược TP.HCM, tháng 3/2026.

Trong khi đó, là người trẻ tuổi nhất, anh Phạm Trí Hiếu (40 tuổi, trú tại TP.HCM) lại bộc bạch về hành trình thuyết phục người thân đầy gian nan nhưng ý nghĩa. Anh đã phải vượt qua rào cản từ quan niệm về việc "mồ yên mả đẹp" của gia đình, dùng chính tấm lòng thiện nguyện cháy bỏng của mình để giúp con cái và người thân thấu hiểu, từ đó đồng thuận ký vào biên bản đồng ý.

Anh Phạm Trí Hiếu đăng ký hiến xác tại Đại học Y Dược TP.HCM, tháng 3/2026.

Giờ đây, khi cầm trên tay tấm thẻ chứng nhận đăng ký hiến xác, cả bà Mỹ Lệ, anh Thanh Chiến và anh Trí Hiếu đều không còn cảm giác lo lắng hay sợ hãi về thế giới bên kia. Trái lại, đó là một tâm thế tự hào và nhẹ nhõm.

Người đăng ký hiến xác ở TP.HCM: 'Mất đi rồi thân xác cũng đâu còn gì' Tham gia nhiều hoạt động cộng đồng, giúp đỡ người khó khăn, anh Mai Thanh Chiến (TP.HCM) vẫn muốn viết tiếp chương cuối cuộc đời bằng tâm nguyện hiến xác cho y học khi nằm xuống.

Sự bao dung của những người đang sống đã tạo nên những điểm tựa vững chắc cho nền y học. Trao đổi về ý nghĩa cao đẹp này, PGS.TS Nguyễn Hoàng Vũ cho biết riêng trong năm 2025, Bộ môn Giải phẫu học đã tiếp nhận thêm 1.499 hồ sơ đăng ký mới, nâng tổng số người tình nguyện hiến xác từ trước đến nay lên đến 37.739 trường hợp.

Cũng trong năm qua, nhà trường đã tiếp nhận thực tế 35 thi hài, nâng tổng số ca tiếp nhận tính đến ngày 31/12/2025 lên 973 trường hợp. Trong đó, 828 thi hài đã được đưa vào phục vụ giảng dạy, nghiên cứu và 145 thi hài đang được bảo quản kỹ lưỡng.

Họ đến từ những mảnh đời khác nhau, mang những số phận và độ tuổi khác nhau. Nhưng khi đi đến chặng cuối của cuộc đời, họ gặp nhau ở một quyết định: Bao dung, nhẹ nhàng và thanh thản gửi lại hình hài cho khoa học.

Tương phùng

Bà Nguyễn Thị Thanh Thủy đứng lặng giữa khu thực tập giải phẫu, đưa tay lau vội giọt nước mắt lăn dài trên má. Giữa không gian đang lưu giữ hơn 30 thi hài người hiến xác, bà tìm lại hình bóng của người chú quá cố, người đã chọn nơi này làm bến đỗ cuối cùng.

Bà Nguyễn Thị Thanh Thủy xúc động trước hàng chục thi hài người hiến xác trong buổi lễ tri ân Macchabeé tại Đại học Y Dược TP.HCM. Cả gia đình bà đến nay đã có 5 người đăng ký hiến xác cho ngành y.

Cứ vào những ngày cuối âm lịch, khuôn viên Đại học Y Dược TP.HCM sẽ luôn chậm lại như thế. Không còn tiếng giảng bài, cũng chẳng còn những bước chân vội vã của sinh viên. Toàn bộ không gian nhường chỗ cho sự tĩnh lặng, trang nghiêm của Lễ Macchabeé - nghi thức tri ân những "người thầy im lặng".

Đây cũng là thời khắc cánh cửa của căn phòng bảo quản được mở ra, đón những người ở lại vào một cuộc tương phùng đặc biệt.

Một người phụ nữ đứng khóc lặng lẽ bên ngoài phòng tri ân. Ba của chị mất và hiến xác năm 2015.

Dưới ánh đèn dịu nhẹ, làn khói nhang mỏng phủ lên những dãy bồn inox. Người thân của những người hiến xác lặng lẽ đứng bên thi hài.

Giữa không gian tôn nghiêm ấy, có những người không kìm được xúc động. Có người chọn đứng ở một góc thật xa, nén tiếng nấc nghẹn vào lòng để không làm phá vỡ sự im lặng của căn phòng.

Hàng chục thi hài người hiến tặng được đặt trang trọng với hoa, nến, hạc giấy trong lễ tri ân Macchabeé.

Mọi chi phí từ an táng, hỏa táng bằng áo quan riêng biệt cho đến việc đưa tro cốt về lưu giữ, nhà trường đều chu toàn trọn vẹn theo đúng nguyện vọng của gia đình. Đó là lời cam kết trân trọng nhất của ngành y dành cho những người đã tin tưởng trao gửi thân xác.

Những thi hài hiến tặng được xem là “người thầy thầm lặng”. Họ dạy sinh viên bằng sự hy sinh không lời.

Không có nấm mồ dưới lòng đất, cũng không có những lời tiễn biệt ồn ào. Cái chết vốn dĩ là một phần của sự sống, là điểm khởi đầu cho một cuộc tái sinh. Những người hiến xác chọn đi qua cửa tử bằng trái tim rộng lớn: Hiến dâng hình hài cho y học.

Khi những mũi khâu cuối cùng khép lại, di nguyện của họ đã chính thức hòa vào huyết quản của y học, tiếp tục hồi sinh trong từng đường dao mổ cứu người mai sau.