Hành trình tìm lại căn tính Thủ đô từ di vết làng cổ

Nhằm khơi dậy những giá trị lịch sử và văn hóa quý báu này, buổi tọa đàm khoa học Nghiên cứu lịch sử các làng cổ trong nội đô Hà Nội: Trường hợp làng Khán Xuân vừa diễn ra tại Trường Đại học Xây dựng Hà Nội. Sự kiện đồng thời đánh dấu bước khởi động chính thức cho dự án nghiên cứu quốc tế giữa Trường Đại học Xây dựng Hà Nội và Đại học Montreal (Canada) – Hanoi: City of Villages (tạm dịch: Hà Nội: Thành phố của những ngôi làng). Buổi tọa đàm đã mở ra một hướng tiếp cận mới mẻ, sinh động về di sản đô thị. Bên dưới thành phố hiện đại ngày nay luôn tồn tại một cấu trúc đô thị song hành cấu thành từ hệ thống làng xã cổ xưa.

Lăng kính làng cổ và những khoảng hở trong tri thức đô thị

Buổi tọa đàm bắt đầu bằng câu hỏi mang tính gợi mở của GS. Danielle Labbé, Đại học Montreal rằng nếu nhìn tiến trình đô thị hóa và diện mạo của Hà Nội hôm nay qua lăng kính của những ngôi làng, ta sẽ thấy điều gì về căn tính của mảnh đất này? Theo bà, trong khoảng trăm năm qua, phần nhiều các ngôi làng cổ đã bị hòa mạng vào cấu trúc vật lý của thành phố. Một vài dấu vết như đình, chùa, cổng làng trên các tuyến phố cổ hay các lễ hội truyền thống còn may mắn sót lại cho đến nay. Song, phần lớn di sản này lại trở nên xa lạ đối với thế hệ trẻ.

GS. Danielle Labbé chia sẻ về phương pháp nghiên cứu trong dự án tại Việt Nam. Ảnh: Đoan Túc

Nối tiếp suy tư đó, KTS. Nguyễn Vũ Hải, thành viên dự án nghiên cứu, nhận thấy các nghiên cứu trước đây thường có xu hướng nhìn nhận đô thị từ trung tâm hoặc các ngôi làng thuần túy ở ngoại ô. Dự án lần này muốn khỏa lấp một “khoảng hở tri thức”, bằng cách đứng từ điểm nhìn của một ngôi làng nội đô, quan sát ngược lại sự phát triển của toàn bộ thành phố.

Để hiện thực hóa mục tiêu giải mã cấu trúc đô thị ấy, dự án đã dựng lại bức tranh toàn cảnh dựa trên tài liệu lưu trữ, bản đồ, địa bạ cổ, công nghệ GIS (hệ thống quản lý, phân tích và hiển thị dữ liệu không gian), và điền dã, phỏng vấn trực tiếp cộng đồng cư dân.

Bổ sung thêm, GS. Danielle Labbé giải thích lý do lựa chọn phương pháp nghiên cứu tích hợp này là nhằm tạo ra bản đồ đa tầng. Theo bà, nếu chỉ nhìn từ dữ liệu hành chính thì không gian làng cổ đã bị xóa nhòa, nhưng nếu nhìn từ ký ức truyền khẩu của người dân, một mạng lưới không gian xã hội vô cùng sống động sẽ được hiển thị.

Vị trí đặc biệt của làng Khán Xuân là lý do thôi thúc KTS. Nguyễn Vũ Hải cùng các cộng sự lựa chọn đối tượng này để nghiên cứu. Ảnh: Đoan Túc

Làng Khán Xuân chính là trường hợp nghiên cứu điển hình đầu tiên được lựa chọn. Ngôi làng này gần như đã biến mất hoàn toàn về mặt vật lý dưới bàn tay quy hoạch của người Pháp. Nhưng ẩn sâu dưới lớp quy hoạch đó vẫn là các mối liên hệ bền chặt với cảnh quan và lịch sử.

Làng Khán Xuân và cuộc dịch chuyển lịch sử

Cơ duyên với làng Khán Xuân, theo KTS. Nguyễn Vũ Hải là bởi vùng đất này xưa kia vốn giữ vị trí vô cùng quan trọng trong sơ đồ không gian của các triều đại phong kiến. Cái tên Khán Xuân, hay thường gọi là Khán Sơn, gắn liền với ngọn núi mà vua Lê Thánh Tông từng chọn làm khán đài để duyệt binh.

Hình ảnh ngọn núi ấy còn đi vào thơ của Hồ Xuân Hương và in sâu vào tâm trí người dân quanh vùng Bách Thảo ngày nay.

KTS. Nguyễn Vũ Hải trình bày các lớp trầm tích lịch sử của làng Khán Xuân. Ảnh: Đoan Túc

Tuy nhiên, số phận ngôi làng đã rẽ sang một bước ngoặt lớn vào những năm đầu thời kỳ thuộc địa, khi người Pháp lựa chọn khu vực này để xây dựng một vườn thử nghiệm thực vật. Khi đọc các tư liệu thuộc địa, KTS. Nguyễn Vũ Hải bất ngờ khi biết lý do người Pháp chọn khu đất Khán Xuân là để giảm thiểu tối đa chi phí đền bù giải phóng mặt bằng. Bởi nơi đây phần lớn là ao hồ, đầm lầy và đất công bấy giờ.

Ngày 10.10.1892, cư dân buộc phải di chuyển về phía Nam tới khu vực Ô Thanh Bảo (phố Sơn Tây, phường Ba Đình ngày nay). Tại đây, họ đã hợp nhất với cư dân bản địa của làng Thanh Bảo, thành lập ngôi làng hoàn toàn mới mang tên Xuân Biểu.

Phân tích về sự kiện di dân năm 1892, GS. Danielle Labbé nhận định, đây là ví dụ điển hình cho thấy sự đứt gãy không gian dưới thời thuộc địa. Tuy nhiên, bà đặc biệt ấn tượng với cách cư dân Khán Xuân không chọn giải thể mà chọn cách “tái định cư chủ động”, mang theo toàn bộ hệ giá trị tâm linh để thiết lập không gian sinh tồn mới tại Xuân Biểu.

TS. Phạm Quỳnh Hương chia sẻ tại tọa đàm. Ảnh: Đoan Túc

Tại tọa đàm, TS. Phạm Quỳnh Hương, nguyên cán bộ Viện Xã hội học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), bày tỏ dấu tích một ngôi làng cốt lõi nằm ở mối quan hệ làng xã bền chặt và linh thiêng. Chính đình làng – cái nôi duy trì sự cố kết cộng đồng đã khiến những người con dù ly hương, vẫn luôn hướng về gốc rễ. Sợi dây căn tính mạch ngầm ấy bền bỉ đến mức ngay cả khi không gian sinh sống cũ thay đổi, người trông coi đền đình vẫn nhất thiết phải là người gốc của làng để giữ gìn tông ti truyền thống.

Những dấu tích vật lý và ký ức thực vật bền bỉ trong lòng công viên

Dưới góc nhìn kiến trúc và quy hoạch, GS. Danielle Labbé và KTS. Nguyễn Vũ Hải cùng chung quan điểm, việc xóa trắng và làm lại từ đầu luôn là giải pháp dễ dàng cho các nhà quy hoạch. Nhưng trân trọng những giá trị sẵn có để tích hợp chúng vào lòng đô thị hiện đại mới là điều khó khăn.

Minh chứng rõ nét nhất chính là không gian Vườn Bách Thảo. Khi đối chiếu bản đồ Vườn Bách Thảo dưới thời Pháp thuộc với dữ liệu vệ tinh năm 2026, nhóm nghiên cứu phát hiện ra toàn bộ hệ thống mặt nước và địa hình tự nhiên của núi Sưa vẫn được người Pháp giữ nguyên vẹn. Thậm chí, mạng lưới đường đi bộ trong công viên chính là kế thừa từ những con đường làng.

Bản đồ Hà Nội năm 1902 với vị trí Vườn Bách Thảo được khoanh tròn. Ảnh: Tư liệu

GS. Danielle Labbé nhận xét, cấu trúc hình học mềm mại của Vườn Bách Thảo chính là sự “thỏa hiệp” đầy thú vị giữa tư duy quy hoạch phương Tây với cảnh quan tự nhiên của làng Việt cổ. Người Pháp đã không thể xóa bỏ hoàn toàn yếu tố phong thủy (núi, hồ) của Khán Xuân vì bản thân cấu trúc địa hình đó quá bền vững.

Ký ức của làng Khán Xuân còn được lưu giữ sống động thông qua “hệ thực vật ký ức”. Những cây gạo gần trạm xe buýt, hay cây muỗng cổ thụ hàng trăm năm trên đền Núi Sưa chính là những cột mốc ranh giới đất đai tự nhiên giữa các làng cổ còn sót lại.

Đền Núi Sưa nằm trong khuôn viên Vườn Bách Thảo. Ảnh: visitbadinh.com

Về mặt công trình, dấu tích vật lý của ngôi làng hiện tồn tại dưới dạng các mảnh vỡ lịch sử. Đó là Khán Xuân Linh Từ nằm khuất sâu ở cuối ngõ Bách Thảo, vẫn lưu giữ được cổng đền và các bức đại tự cổ. Đó còn là đền Núi Sưa, nơi mối tương quan phong thủy giữa non và nước vẫn hiển hiện rõ nét.

Đền Núi Sưa nay đã hồi sinh một không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, khi những người con ly hương của làng Xuân Biểu và người dân Ngọc Hà thực hành các nghi lễ thờ cúng.

Sự tưởng vọng hướng về quê cũ của cộng đồng Xuân Biểu

Tại phố Sơn Tây, cộng đồng Xuân Biểu đã tạo lập nên những không gian kiến trúc độc đáo để hằn in ký ức về cội nguồn. Đình làng Xuân Biểu ngày nay được xây dựng với cấu trúc hai tầng, hậu cung được đưa lên tầng hai. Từ trên cao, ban thờ hướng về phía Bắc, phía Vườn Bách Thảo – nơi cư trú của làng Khán Xuân cũ. Kiến trúc này thể hiện tấm lòng tưởng vọng sâu sắc của những người dân mất làng hướng về mảnh đất cha ông.

Đình làng Xuân Biểu ngày nay. Ảnh: visitbadinh.com

GS. Danielle Labbé đánh giá, cấu trúc hướng của đình Xuân Biểu là phát hiện nhân học đô thị vô cùng đắt giá. Bà coi đây là kiến trúc hoài niệm, nơi người dân dùng chính hướng la bàn và trục tâm linh của công trình để neo giữ căn tính cộng đồng.

Buổi tọa đàm khép lại với những góc nhìn đầy triển vọng về tương lai của dự án Hanoi: City of Villages. KTS Nguyễn Vũ Hải chia sẻ, mục tiêu cao nhất của nhóm nghiên cứu không chỉ dừng lại ở các báo cáo học thuật, mà là đưa những tri thức lịch sử này quay trở lại phục vụ cộng đồng. Dự kiến từ nay đến cuối năm, nhóm dự án sẽ triển khai các chương trình hành động cụ thể để đưa tri thức lịch sử đến gần hơn với cộng đồng.

KTS Nguyễn Vũ Hải (thứ ba từ trái sang) dẫn dắt chương trình bộ hành Dấu sông hồn phố. Ảnh: Mạnh Hào

Nhóm sẽ tổ chức các chuyến bộ hành (walking tour) vào thực địa hiện trạng, giúp mọi người, đặc biệt là giới trẻ, có cơ hội trải nghiệm trực tiếp các lớp cảnh quan chồng lớp và chạm vào những dấu tích ẩn giấu của làng cổ giữa phố thị. Đồng thời, một kênh thông tin trực tuyến cũng sẽ được xây dựng để công chúng có thể dễ dàng tra cứu, tiếp cận nguồn dữ liệu lịch sử này một cách trực quan và sinh động nhất.

Từ câu chuyện của làng Khán Xuân, dự án Hanoi: City of Villages không chỉ góp phần bổ khuyết những khoảng trống trong lịch sử đô thị Hà Nội mà còn gợi mở cách nhìn mới về căn tính Thủ đô. Đằng sau những lớp bê tông và quy hoạch hiện đại vẫn tồn tại những mạch ngầm ký ức, văn hóa và cộng đồng. Việc nhận diện, gìn giữ các di vết ấy chính là hành trình tìm lại chiều sâu lịch sử của một thành phố đang không ngừng đổi thay.