Harry Potter trị giá 25 tỷ USD và bài học cho công nghiệp văn hóa Việt Nam

Từ khoản đầu tư 1.500 bảng Anh đến thương hiệu 25 tỷ USD

Đại biểu Lê Thị Thuý Sen - Đoàn Hưng Yên phát biểu tại hội trường. Ảnh: Media Quốc hội

Thảo luận tại hội trường về dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hoá sáng ngày 10/11, đại biểu Lê Thị Thúy Sen - Đoàn Hưng Yên dẫn câu chuyện thành công của bộ sách Harry Potter để minh họa vai trò của việc phát hiện và đầu tư cho những ý tưởng sáng tạo có tiềm năng.

Theo số liệu đại biểu dẫn ra, thương hiệu Harry Potter có giá trị khoảng 25 tỷ USD, trong khi tài sản cá nhân của tác giả J.K. Rowling đạt khoảng 1,2 tỷ USD. Thành công này khởi đầu từ khoản tạm ứng bản quyền khoảng 1.500 bảng Anh của nhà xuất bản và khoản hỗ trợ 8.000 bảng Anh từ Hội đồng Nghệ thuật Scotland, giúp tác giả có điều kiện hoàn thành cuốn sách thứ hai.

“Từ một tác phẩm văn học, Harry Potter đã phát triển thành hệ sinh thái sản phẩm gồm phim ảnh, trò chơi, công viên giải trí và nhiều loại hình thương mại khác,” bà Sen nói.

Theo đại biểu, nếu không có những khoản đầu tư ban đầu, chưa chắc tác giả đã có điều kiện tiếp tục phát triển ý tưởng. Sự hỗ trợ không chỉ có ý nghĩa vật chất mà còn tạo động lực tinh thần để người sáng tạo tiếp tục cống hiến.

Từ câu chuyện trên, đại biểu Lê Thị Thúy Sen cho rằng phát hiện và đầu tư cho những ý tưởng tiềm năng là khâu quan trọng trong chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, dự thảo luật hiện chủ yếu tập trung vào chính sách đầu tư cho các sản phẩm đã hoàn thiện. Vì vậy, bà đề nghị bổ sung công đoạn phát hiện, đầu tư ý tưởng tiềm năng vào khái niệm chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa, đồng thời bổ sung chính sách phát triển thị trường ý tưởng sáng tạo.

Đáng chú ý, đại biểu đề xuất thành lập sàn giao dịch ý tưởng tiềm năng và Quỹ đầu tư phát triển ý tưởng tiềm năng, nhằm kết nối người sáng tạo với nhà đầu tư, thu hút nguồn vốn tư nhân và đầu tư quốc tế.

Bà cũng kiến nghị đưa hoạt động phát hiện, đầu tư và phát triển ý tưởng thành sản phẩm vào phạm vi thử nghiệm có kiểm soát, coi đây là một hình thức đầu tư mạo hiểm, cho phép chấp nhận rủi ro. Cùng với đó, cần bổ sung hành vi chiếm đoạt, sử dụng trái phép ý tưởng sáng tạo có tiềm năng phát triển thành sản phẩm vào nhóm hành vi bị nghiêm cấm.

Đối với những sản phẩm đã hoàn thiện, đại biểu đề nghị ưu tiên các sản phẩm có khả năng tạo ra chuỗi giá trị phái sinh. Chẳng hạn, từ một tác phẩm văn học có thể phát triển thành phim, trò chơi, đồ chơi, thời trang và ẩm thực.

Để thúc đẩy quá trình này, bà kiến nghị bổ sung chính sách hỗ trợ tín dụng, đăng ký quyền sở hữu trí tuệ và hỗ trợ pháp lý khi phát sinh tranh chấp trong hoạt động chuyển nhượng bản quyền quốc tế.

Ngoài ra, đại biểu đề xuất đưa đại diện nhà đầu tư, doanh nghiệp và chuyên gia thị trường tham gia các hội đồng thẩm định sản phẩm công nghiệp văn hóa, nhằm bảo đảm việc lựa chọn, đầu tư không chỉ dựa trên giá trị nghệ thuật mà còn tính đến tiềm năng thương mại.

Thiếu cơ chế biến sáng tạo thành tài sản

Đại biểu Lê Hoàng Anh - Đoàn Gia Lai. Ảnh: Media Quốc hội

Cùng quan tâm đến bài toán kinh tế của công nghiệp văn hóa, đại biểu Lê Hoàng Anh - Đoàn Gia Lai đặt ra ba câu hỏi: Việt Nam đang ở đâu, dự thảo luật đã xử lý trúng vấn đề cốt lõi chưa và cần tập trung nguồn lực vào đâu, bằng cách nào?

Theo đại biểu, thống kê năm 2025 cho thấy, sản phẩm game do các nhà phát triển Việt Nam phát hành đạt 4,9 tỷ lượt tải, đứng thứ hai thế giới; doanh thu phòng vé tại Việt Nam đạt gần 5.600 tỷ đồng, trong đó phim Việt dẫn đầu; nhiều chương trình âm nhạc trong nước thu hút lượng khán giả đủ để lấp đầy các sân vận động.

Tuy nhiên, hoạt động cấp tín dụng dựa trên tài sản trí tuệ gần như đóng băng, trong khi vi phạm bản quyền trực tuyến đã trở thành rủi ro thương mại với các đối tác.

“Nói cách khác, chúng ta có người sáng tạo, có khán giả, nhưng thiếu cái lõi biến sáng tạo thành tài sản: Bản quyền, tài chính cho sản phẩm trí tuệ và kênh phân phối,” đại biểu Lê Hoàng Anh nhận định.

Theo ông, Việt Nam có nhiều lợi thế để phát triển công nghiệp văn hóa, từ đội ngũ làm game đã tiếp cận rộng rãi người dùng, thị trường nội địa hơn 100 triệu dân, kho tàng di sản của 54 dân tộc đến cộng đồng hàng triệu kiều bào ở nước ngoài. Tuy nhiên, dự thảo luật hiện còn dàn trải khi thiết kế chính sách cho cả 10 nhóm ngành mà chưa xác định rõ những lĩnh vực mũi nhọn.

Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế lựa chọn lĩnh vực trọng điểm theo từng giai đoạn. Theo đó, Chính phủ lựa chọn tối đa 3 - 4 lĩnh vực ưu tiên trong mỗi chu kỳ 5 năm, có đánh giá kết quả và điều chỉnh khi cần thiết.

Trước mắt, ông đề xuất tập trung vào ba nhóm: Trò chơi điện tử và nội dung số; điện ảnh, phim truyền hình; âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn và công nghiệp sự kiện.

"Ba mũi nhọn ấy là đầu tàu kéo cả đoàn tàu," đại biểu nhấn mạnh.

Cùng với việc lựa chọn lĩnh vực ưu tiên, ông Lê Hoàng Anh kiến nghị tăng cường cơ chế bảo vệ bản quyền, trong đó có biện pháp ngăn chặn nhanh các tên miền mới của trang web tái phạm, cắt nguồn thu quảng cáo và dòng tiền thanh toán của các trang vi phạm.

Đặc biệt, cần chuyển trọng tâm hỗ trợ từ đầu tư hạ tầng các cụm, khu công nghiệp văn hóa sang tài chính cho sản phẩm trí tuệ của người Việt, thực hiện hỗ trợ dựa trên chi tiêu thực tế và kết quả đạt được.

Chuyển từ quản lý văn hóa sang tạo lập môi trường phát triển

Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh phát biểu giải trình cuối phiên thảo luận. Ảnh: Media Quốc hội

Giải trình các vấn đề đại biểu Quốc hội quan tâm cuối phiên thảo luận, Bộ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cho biết dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa được xây dựng theo hướng xác định công nghiệp văn hóa là hoạt động kinh tế dựa trên giá trị văn hóa, sáng tạo và quyền sở hữu trí tuệ, gắn với chuỗi giá trị từ sáng tạo đến khai thác thương mại.

Theo Bộ trưởng, một trong những định hướng quan trọng là làm rõ vai trò kiến tạo, dẫn dắt và hỗ trợ của Nhà nước, chuyển từ chủ yếu quản lý hoạt động văn hóa sang tạo lập môi trường, điều kiện và động lực phát triển.

Để thực hiện mục tiêu này, dự thảo luật thiết kế các chính sách về thuế, tín dụng, đất đai, hợp tác công tư và khai thác, sử dụng tài sản công nhằm huy động nguồn lực đầu tư vào công nghiệp văn hóa.

Đồng thời, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng, bảo đảm bao quát đầy đủ các chủ thể tham gia phát triển công nghiệp văn hóa, kể cả tổ chức, cá nhân nước ngoài có liên quan.

Về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, vấn đề được cả hai đại biểu Lê Hoàng Anh và Lê Thị Thúy Sen đề cập, Bộ trưởng nhấn mạnh đây là yếu tố then chốt trong phát triển công nghiệp văn hóa.

Theo Bộ trưởng, đặc trưng của công nghiệp văn hóa Việt Nam là sự sáng tạo của cộng đồng. Vì vậy, chính sách phải hướng tới hỗ trợ năng lực sáng tạo của người dân, đặc biệt là những đối tượng còn hạn chế về nguồn lực, công nghệ và khả năng tiếp cận thị trường.

Dự thảo luật đã bổ sung khái niệm phần mềm, công cụ sáng tạo và nền tảng số hỗ trợ quyền sở hữu trí tuệ tại Điều 2; đồng thời chỉnh lý Điều 9 theo hướng cung cấp miễn phí các phần mềm, nền tảng này.

Bên cạnh đó, cơ quan soạn thảo nghiên cứu chính sách hỗ trợ tiếp cận kho học liệu, tài nguyên dùng chung, kết nối với hệ thống đăng ký quyền sở hữu trí tuệ và bồi dưỡng kỹ năng sáng tạo, ứng dụng công nghệ.

Về lựa chọn lĩnh vực công nghiệp văn hóa ưu tiên, Bộ trưởng cho biết dự thảo luật xây dựng khung pháp lý cho 10 lĩnh vực, còn việc xác định những ngành trọng điểm trong từng giai đoạn sẽ thuộc thẩm quyền của Chính phủ.

Theo đó, Chính phủ sẽ căn cứ vào yêu cầu thực tiễn để lựa chọn lĩnh vực ưu tiên và xác định nguồn lực đầu tư phù hợp, thay vì quy định cố định các ngành trọng điểm trong luật.

Dẫn ví dụ, Bộ trưởng cho biết du lịch văn hóa hiện chiếm hơn 20% tỷ trọng công nghiệp văn hóa. Bên cạnh lĩnh vực này, trò chơi điện tử, điện ảnh và nghệ thuật biểu diễn cũng được xác định là những ngành cần quan tâm phát triển.

Liên quan đến sản phẩm công nghiệp văn hóa trọng điểm, Bộ trưởng cho biết các quy định tại Điều 22, 23, 24 và 32 của dự thảo nhằm tạo cơ sở pháp lý để nhận diện, khuyến khích phát triển những sản phẩm mang bản sắc Việt Nam, đồng thời lựa chọn các sản phẩm có giá trị gia tăng cao, sức cạnh tranh và khả năng lan tỏa lớn để tập trung nguồn lực đầu tư.

Cách tiếp cận này nhằm khắc phục tình trạng đầu tư dàn trải, đồng thời kết hợp giữa bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc với đổi mới sáng tạo và xây dựng thương hiệu quốc gia.

Tiếp thu ý kiến đại biểu, Bộ trưởng cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục làm rõ nội hàm, tiêu chí xác định sản phẩm công nghiệp văn hóa mang bản sắc Việt Nam và sản phẩm trọng điểm, bảo đảm chính sách được triển khai thực chất.