Hạt muối Ninh Hải bước vào chuỗi giá trị

Muối mặn, đời chát

Khi mặt trời còn chưa nhô hẳn lên khỏi dãy núi Chúa, những cánh đồng muối ở Ninh Hải đã bắt đầu một ngày lao động mới. Hàng trăm ô kết tinh nối tiếp nhau thành những mảng hình học đều tăm tắp, phản chiếu ánh nắng đầu ngày thành một màu trắng lấp lánh kéo dài đến tận chân trời. Tiếng cào muối rạt rạt, tiếng xe cút kít lằn vết trên nền ruộng khô hòa cùng tiếng người gọi nhau í ới xua tan sự tĩnh lặng của buổi sớm mai.

Những ô kết tinh muối trắng nối tiếp nhau tạo thành những mảng hình học đều tăm tắp dưới nắng sớm ở Ninh Hải, Ninh Thuận

Ở vùng đất này, nắng không chỉ là một hiện tượng thời tiết mà là điều kiện sống còn để nghề muối tồn tại. Nhưng thứ vốn từng là lợi thế tự nhiên của Ninh Thuận nay lại trở thành một biến số ngày càng khó đoán. Những năm gần đây, các đợt mưa trái mùa xuất hiện dày hơn, đến bất chợt hơn, có thể xóa sạch thành quả của nhiều tuần phơi nắng chỉ trong một đêm. Trong số hàng nghìn diêm dân cung ứng nguyên liệu cho các đầu mối thu mua trên địa bàn như Xí nghiệp Muối Tri Hải hay Công ty Muối Ninh Thuận, không ít người nhiều đời gắn bó với ruộng muối vẫn chưa giấu được nỗi chua chát: công sức cả tháng trời có thể tan theo một cơn giông bất chợt, trong khi giá muối bán ra chưa bao giờ đủ để bù đắp rủi ro ấy.

Nghịch lý “được mùa mất giá” vì thế không còn là câu chuyện cũ. Nó bị khoét sâu thêm bởi một áp lực mới khi muối công nghiệp và muối nhập khẩu giá rẻ len lỏi vào thị trường, cạnh tranh trực tiếp với muối thủ công trong nước. Diêm dân làm ra hạt muối bằng chính sức lao động và sự phụ thuộc vào ông trời nhưng lại gần như không có tiếng nói trong việc định giá sản phẩm của mình. Không ít gia đình ở Ninh Hải đã chọn rời ruộng muối để vào làm công nhân khu công nghiệp, nơi thu nhập tuy không cao nhưng ổn định hơn nhiều so với một nghề mà may rủi quyết định bởi thời tiết.

Diêm dân Ninh Thuận lao động trên cánh đồng muối

Câu hỏi đặt ra không chỉ là làm sao tăng năng suất hạt muối mà là làm sao để nghề muối còn người gắn bó, làm sao để giá trị hạt muối không dừng lại ngay khi chuyến xe rời khỏi chân ruộng. Lời giải, hóa ra, không nằm ở kỹ thuật phơi cát hay dẫn nước mà ở việc tổ chức lại cả một chuỗi liên kết từ đồng muối đến nhà máy.

Chuỗi liên kết ấy, nhìn xuyên suốt câu chuyện Ninh Hải, thực chất là một mô hình liên kết ba nhà: diêm dân trực tiếp giữ nghề, giữ nguồn nguyên liệu; doanh nghiệp đứng ra tổ chức thu mua, chế biến sâu và tìm thị trường; ngân hàng giữ nhịp dòng vốn để cả chuỗi không đứt gãy giữa mùa vụ. Thiếu một trong ba mắt xích ấy, bài toán “được mùa mất giá” khó có lời giải bền vững.

Khi doanh nghiệp bước vào giải bài toán đầu ra

Một trong những người đứng ra giải bài toán ấy tại Ninh Hải là Công ty Cổ phần Muối và Thương mại Ninh Hải (Hasaco). Ông Trần Đông Hải - Tổng Giám đốc Hasaco kể lại thời điểm doanh nghiệp quyết định rẽ hướng sang chế biến sâu là một lựa chọn không dễ dàng: “Nếu chỉ thu mua rồi bán lại muối thô, chúng tôi mãi là người đi sau và diêm dân mãi chịu cảnh được mùa mất giá. Muốn thay đổi số phận hạt muối Ninh Thuận, doanh nghiệp phải dám đầu tư vào chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, chủ động tìm thị trường, dù biết đó là con đường tốn kém và rủi ro hơn nhiều so với việc bán xá như trước”, ông Hải chia sẻ.

Kho xưởng và dây chuyền chế biến muối hiện đại tại nhà máy của Hasaco

Quyết định ấy đồng nghĩa với một khoản đầu tư không nhỏ - tổng mức đầu tư 34 tỷ đồng cho nhà máy chế biến, đặt cược vào một chuỗi giá trị mà khi đó vẫn còn là hình dung trên giấy. Với nguồn vốn được giải ngân đúng lúc, đúng nhịp, nhà máy của Hasaco đã chuyển hóa muối hạt thô thành muối tinh chế, muối tinh sấy, muối i-ốt... những sản phẩm có giá trị cao gấp 2-5 lần nguyên liệu thô, được đóng gói bao bì, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc rõ ràng thay vì bán xá không thương hiệu như trước. Nói cách khác, cùng một hạt muối rời khỏi ruộng, phần chênh lệch giá trị gấp 2-5 lần ấy trước đây gần như chảy hết vào tay các đầu mối chế biến ngoài tỉnh - nay một phần được giữ lại ngay tại Ninh Hải, thông qua chính chuỗi thu mua - chế biến của Hasaco.

Ông Hải cho biết, Hasaco đang tổ chức thu mua tập trung qua các đơn vị như Xí nghiệp Muối Tri Hải, Công ty Muối Ninh Thuận, Công ty Muối Cà Ná cùng nhiều đầu mối khác thay vì để diêm dân tự tìm thương lái. “Chúng tôi không chỉ mua muối mà đang gánh một phần trách nhiệm giữ nghề cho hàng nghìn diêm dân Ninh Hải. Khi nhà máy có đầu ra ổn định, chúng tôi mới dám cam kết thu mua đều đặn cho bà con, kể cả những lúc thị trường muối biến động”, ông nói.

Nhưng một doanh nghiệp dù quyết tâm đến đâu cũng không thể một mình gánh cả chuỗi giá trị nếu thiếu một nguồn lực đủ bền để đi cùng qua từng giai đoạn, từ ngày đặt viên gạch đầu tiên cho nhà máy đến khi vận hành ổn định, mở rộng vùng thu mua.

Dòng vốn đúng nhịp - lời giải từ Agribank

Để có nguồn lực đủ bền đi cùng suốt hành trình ấy, ngay từ khi Hasaco khởi công dự án nhà máy, Agribank đã tham gia thẩm định và giải ngân vốn đầu tư ban đầu, sau đó tiếp tục bổ sung vốn lưu động theo từng giai đoạn sản xuất - khi doanh nghiệp cần thu mua nguyên liệu vào mùa vụ, khi cần mở rộng kho dự trữ hay đầu tư thêm dây chuyền. Đến nay, tổng dư nợ tín dụng Agribank cấp cho Hasaco - gồm cả vốn đầu tư nhà máy ban đầu lẫn vốn lưu động bổ sung theo từng giai đoạn sản xuất - đạt trên 35 tỷ đồng, chiếm 44% tổng nhu cầu vốn của toàn bộ quá trình đầu tư và vận hành dự án.

Bà Trịnh Thị Kim Phương - Phó Giám đốc Agribank Chi nhánh Đông Mỹ Hải, cho biết chi nhánh xác định không áp dụng một khung tín dụng cứng nhắc như với các ngành sản xuất thông thường, do ngành muối phụ thuộc gần như hoàn toàn vào thời tiết. “Nếu ngân hàng không linh hoạt, doanh nghiệp sẽ khó xoay kịp vốn thu mua đúng thời điểm giá tốt, còn diêm dân lại quay về cảnh bị ép giá vì không ai bao tiêu kịp”, bà Phương chia sẻ.

Bà Trịnh Thị Kim Phương - Phó Giám đốc Agribank Chi nhánh Đông Mỹ Hải cùng cán bộ Chi nhánh và ông Trần Đông Hải - Tổng Giám đốc Hasaco sau một chuyến khảo sát cơ sở muối

Cách tiếp cận đó giúp một doanh nghiệp lớn lên, gián tiếp tạo ra thị trường tiêu thụ ổn định cho cả vùng nguyên liệu muối Ninh Thuận: nhà máy có vốn để thu mua đều đặn, diêm dân có đầu ra mà không còn phải nơm nớp nỗi lo được mùa mất giá như trước. Dòng vốn, xét cho cùng, không chỉ chảy vào nhà máy mà đang chảy ngược lại đồng ruộng, giữ chân người làm muối ở lại với nghề.

Hạt muối không còn đơn độc

Nguồn vốn ổn định đã chuyển hóa thành những con số cụ thể. Tính từ đầu năm đến hết tháng 8/2026, Hasaco đã thu mua và nhập khẩu về kho 70.000 tấn muối hạt nguyên liệu, trong đó 50.000 tấn thu mua trong nước - qua chính các đầu mối như Xí nghiệp Muối Tri Hải, Công ty Muối Ninh Thuận, Công ty Muối Cà Ná - và 20.000 tấn nhập khẩu. Doanh thu bán hàng của công ty tính đến 31/8/2026 xấp xỉ 114 tỷ đồng, sản lượng chế biến đạt 52.000 tấn, thị trường tiêu thụ trải rộng trong nước và xuất khẩu sang Campuchia.

Không chỉ tạo ra giá trị gia tăng cho hạt muối, Hasaco còn giải quyết việc làm thường xuyên cho 75 lao động chính thức với thu nhập bình quân 9.000.000 đồng/người/tháng. Thời gian tới, doanh nghiệp định hướng mở rộng thị trường vào các nhà máy chế biến thực phẩm, thức ăn chăn nuôi, hóa chất, đồng thời đẩy mạnh xuất khẩu sang Campuchia, Thái Lan và Hàn Quốc.

Những bao muối thành phẩm được đóng gói chuẩn quy cách, chuẩn bị xuất xưởng, mang theo giá trị gia tăng của cả một chuỗi sản xuất.

Cùng với việc chuẩn hóa bao bì, nhãn mác, Hasaco cũng từng bước đưa mã QR truy xuất nguồn gốc lên từng lô sản phẩm, giúp khách hàng trong và ngoài nước tra cứu được vùng nguyên liệu, thời điểm chế biến. Với một ngành hàng vốn quen với lối bán xá không thương hiệu như muối, đây là bước chuyển nhỏ nhưng cần thiết để tiệm cận với xu hướng số hóa đang lan rộng trong chuỗi giá trị nông sản Việt.

Nhìn lại một lát cắt trong bức tranh diêm nghiệp Ninh Thuận, điều đọng lại sâu sắc không nằm ở những con số đầu tư hay doanh thu mà nằm ở cách một chuỗi ba mắt xích - diêm dân, doanh nghiệp và ngân hàng - đã cùng nhau giải một bài toán tưởng chừng bất khả: giữ nghề muối tồn tại trước biến đổi khí hậu, trước sức ép của muối nhập khẩu giá rẻ và trước làn sóng ly nông của lớp lao động trẻ. Mô hình liên kết ba nhà ấy cũng chính là cách cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết số 19-NQ/TW về nông nghiệp, nông dân, nông thôn - lấy người nông dân làm trung tâm, làm chủ thể của quá trình phát triển - đồng thời gặp gỡ tinh thần Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, khi khuyến khích doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư, mở rộng liên kết với người sản xuất và thị trường để cùng chia sẻ lợi ích trong một chuỗi giá trị bền vững. Từ những diêm dân quen tay cào muối theo lối cũ, không ít người nay đã tham gia trực tiếp vào chuỗi liên kết, quen dần với hợp đồng bao tiêu và tiêu chuẩn thu mua rõ ràng - một thay đổi âm thầm nhưng bền bỉ của người làm muối trước ngưỡng cửa kỷ nguyên mới của nông nghiệp Việt.

Chiều muộn, khi cái nắng chói chang dịu dần trên những cánh đồng muối ven biển, từng đoàn xe tải vẫn nối đuôi nhau rời nhà máy, mang theo những bao muối tinh chế đi khắp mọi miền đất nước và vươn ra thế giới. Ít ai ngờ, hành trình vạn dặm ấy lại bắt đầu từ những ô kết tinh nhỏ bé giữa nắng gió và từ một quyết định không để hạt muối - cũng như người làm ra nó - phải đơn độc trên cánh đồng nắng.