HĐXX phúc thẩm có được quyết định mức án tù cao hơn khi chấp nhận kháng nghị?

Không thể quy đổi cơ học từ cải tạo không giam giữ sang hình phạt tù

Trong hoạt động xét xử các vụ án hình sự, việc Viện kiểm sát kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm để đề nghị chuyển từ hình phạt cải tạo không giam giữ sang hình phạt tù không phải là trường hợp hiếm gặp. Tuy nhiên, thẩm quyền của HĐXX phúc thẩm trong việc quyết định mức hình phạt mới vẫn đang tồn tại nhiều cách hiểu khác nhau.

Theo quan điểm thứ nhất, khi Viện kiểm sát chỉ kháng nghị theo hướng chuyển đổi loại hình phạt mà không đề nghị tăng mức hình phạt, HĐXX phúc thẩm chỉ được chuyển từ cải tạo không giam giữ sang hình phạt tù trên cơ sở quy đổi tương ứng với mức hình phạt mà cấp sơ thẩm đã tuyên.

Thẩm quyền của HĐXX phúc thẩm trong việc quyết định mức hình phạt mới vẫn đang tồn tại nhiều cách hiểu khác nhau

Cách hiểu này dựa trên quy định tại khoản 1 Điều 36 và khoản 2 Điều 38 của Bộ luật Hình sự về việc khấu trừ thời gian tạm giữ, tạm giam vào thời hạn chấp hành hình phạt.

Theo đó, 1 ngày tạm giữ, tạm giam được tính bằng 3 ngày cải tạo không giam giữ và tương ứng với 1 ngày tù. Từ quy định này, một số ý kiến cho rằng 3 ngày cải tạo không giam giữ có thể được quy đổi thành 1 ngày tù.

Ví dụ, nếu cấp sơ thẩm tuyên phạt bị cáo 30 tháng cải tạo không giam giữ thì cấp phúc thẩm chỉ có thể chuyển thành 10 tháng tù.

Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng cách quy đổi này chưa thực sự thuyết phục, bởi Bộ luật Hình sự hiện hành không có bất kỳ quy định nào cho phép chuyển đổi trực tiếp giữa hai loại hình phạt nêu trên.

Bản chất của quy định tại Điều 36 và Điều 38 chỉ nhằm xác định phương thức khấu trừ thời gian bị áp dụng biện pháp ngăn chặn vào thời hạn chấp hành hình phạt. Trong khi đó, tạm giữ và tạm giam là biện pháp tố tụng, không phải là hình phạt.

Do vậy, việc sử dụng các quy định này làm căn cứ để thiết lập công thức quy đổi giữa cải tạo không giam giữ và hình phạt tù là chưa có cơ sở pháp lý rõ ràng.

Quyết định hình phạt phải căn cứ vào tính chất, mức độ của hành vi phạm tội

Quan điểm thứ hai cho rằng, khi Viện kiểm sát kháng nghị theo hướng chuyển từ cải tạo không giam giữ sang hình phạt tù thì đây là kháng nghị theo hướng tăng nặng trách nhiệm hình sự.

Khoản 2 Điều 357 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định, trong trường hợp Viện kiểm sát kháng nghị hoặc bị hại kháng cáo yêu cầu, Hội đồng xét xử phúc thẩm có quyền tăng mức hình phạt hoặc chuyển sang hình phạt khác thuộc loại nặng hơn.

Theo đó, khi chấp nhận kháng nghị của Viện kiểm sát, HĐXX phúc thẩm có thể xem xét lại toàn bộ phần hình phạt của bản án sơ thẩm để quyết định một mức hình phạt mới phù hợp với quy định của pháp luật.

Việc xác định mức hình phạt trong trường hợp này cần dựa trên các căn cứ quyết định hình phạt được quy định tại Điều 50 của Bộ luật Hình sự, bao gồm tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội cũng như các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

Thẩm phán Nguyễn Trọng Quế - Phó Chánh toà Hình sự TAND tỉnh Cà Mau

Thực tiễn xét xử cho thấy, quá trình giải quyết vụ án ở giai đoạn phúc thẩm có thể làm thay đổi cách đánh giá đối với các tình tiết của vụ án.

Có những trường hợp cấp sơ thẩm xác định bị cáo có nhiều tình tiết giảm nhẹ nên áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ. Tuy nhiên, tại phiên tòa phúc thẩm, HĐXX nhận thấy việc áp dụng một số tình tiết giảm nhẹ chưa chính xác hoặc chưa phù hợp.

Nếu bắt buộc phải quy đổi theo một công thức cố định, mức hình phạt mới có thể không phản ánh đúng tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, đồng thời làm giảm ý nghĩa của nguyên tắc cá thể hóa trách nhiệm hình sự.

Có thể thấy, việc xác định thẩm quyền của HĐXX phúc thẩm khi chuyển từ hình phạt cải tạo không giam giữ sang hình phạt tù vẫn là vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu và trao đổi.

Việc làm rõ cơ sở pháp lý của vấn đề này không chỉ góp phần thống nhất nhận thức trong hoạt động xét xử mà còn bảo đảm việc áp dụng pháp luật được thực hiện chặt chẽ, khách quan và phù hợp với tinh thần cải cách tư pháp.