Hé lộ manh mối mới về “biển thủy ngân” trong lăng mộ Tần Thủy Hoàng

Khu di tích khảo cổ Lăng mộ Tần Thủy Hoàng, ở Tây An, tỉnh Thiểm Tây, bao gồm lăng mộ vẫn chưa được mở của Tần Thủy Hoàng, cùng với các hố chôn chứa đội quân đất nung. Ảnh: Xinhua.

Một chủ đề trên Weibo liên quan đến các địa điểm khai thác chu sa cổ đại đã làm nóng trở lại cuộc tranh luận kéo dài về những “dòng sông và biển cả” được cho là nằm bên trong lăng mộ của Tần Thủy Hoàng.

Những thông tin lan truyền trên mạng cho rằng các nhà khảo cổ Trung Quốc đã xác định được nguồn thủy ngân được sử dụng trong lăng mộ của Tần Thủy Hoàng - vị hoàng đế đầu tiên của Trung Quốc, người thống nhất đất nước cách đây hơn 2.000 năm - đã thu hút sự chú ý trở lại đối với các khu vực khai thác chu sa cổ ở tỉnh Thiểm Tây, tây bắc Trung Quốc.

Các thông tin này khiến những hashtag liên quan trở thành chủ đề thịnh hành trên mạng xã hội Trung Quốc vào cuối tháng trước. Trọng tâm là 3 địa điểm tại Tầm Dương, nơi các nhà khảo cổ năm ngoái phát hiện dấu tích cho thấy hoạt động khai thác, chế biến và vận chuyển chu sa từng diễn ra trong các thời kỳ trước nhà Tần và Tần - Hán.

Quần thể lăng mộ dưới lòng đất nằm ở chân phía bắc núi Ly Sơn đến nay chưa từng được mở. Tuy nhiên, một trong những ghi chép nổi tiếng và lâu đời nhất về những gì nằm bên dưới công trình này đến từ sử gia thời đầu nhà Hán Tư Mã Thiên.

Trong bộ sử Sử ký, Tư Mã Thiên mô tả một thế giới ngầm rộng lớn, được xây dựng công phu và đầy tham vọng, mô phỏng cả bầu trời phía trên lẫn mặt đất bên dưới.

Theo ghi chép của ông, thủy ngân được sử dụng để tái tạo hình ảnh “sông ngòi và biển cả” bên trong lăng mộ, với một cơ chế được thiết kế để giữ cho thứ kim loại này liên tục chuyển động.

Chu sa là một khoáng vật sulfide thủy ngân tự nhiên và từng là loại quặng chủ yếu được sử dụng để sản xuất thủy ngân trong thời cổ đại. Vì vậy, việc phát hiện các địa điểm khai thác chu sa cổ ở Tầm Dương làm dấy lên khả năng khu vực này từng cung cấp một phần lượng thủy ngân được Tư Mã Thiên mô tả.

Trong nhiều thập kỷ, các nhà khảo cổ và sử học đã sử dụng các phương pháp khảo sát không xâm lấn kết hợp với tư liệu lịch sử để đánh giá mức độ mà những bằng chứng còn lại có thể xác nhận các mô tả của Tư Mã Thiên về lăng mộ.

Đồng thời, câu hỏi liệu lăng mộ Tần Thủy Hoàng có nên được mở hay không cũng liên tục được đưa ra tranh luận.

Trong một cuộc phỏng vấn với đài truyền hình nhà nước CCTV năm 2024, ông Ngô Vĩnh Kỳ, Giám đốc danh dự Bảo tàng Khu di tích Lăng mộ Tần Thủy Hoàng - đơn vị quản lý quần thể lăng mộ của vị hoàng đế đầu tiên - cho rằng những di vật mong manh dưới lòng đất không nên bị xáo trộn, trừ khi việc khai quật là cần thiết để bảo vệ chúng.

“Các di vật văn hóa dưới lòng đất thực sự rất mong manh”, ông Ngô nói với đài truyền hình nhà nước khi đó.

“Chúng ta cần có sự kính trọng và tôn trọng đối với trời đất, thiên nhiên và tổ tiên.

“Nếu trong tương lai, chúng ta có công nghệ tiên tiến cho phép hiểu được bên trong lăng mộ có gì mà không cần mở nó từ phía trên, không làm phiền người đã ngủ ở đó suốt 2.000 năm, thì từ tận đáy lòng, tôi muốn nói rằng: đừng chạm vào nó”.

Các nhà nghiên cứu tại Bảo tàng Di tích Lăng mộ Tần Thủy Hoàng, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc, đang tiến hành phục chế một tượng binh mã đất nung vào ngày 9/9. Ảnh: Xinhua.

Lăng mộ khổng lồ vẫn ẩn dưới lòng đất

Lăng mộ Tần Thủy Hoàng là một trong những địa điểm khảo cổ quan trọng nhất Trung Quốc. Công trình được xây dựng cho Tần Thủy Hoàng sau khi ông thống nhất các nước chư hầu vào năm 221 trước Công nguyên.

Hàng chục nghìn mét vuông hố chôn cất cùng khu lăng mộ hoàng đế vẫn nằm dưới lòng đất, trong khi hàng nghìn tượng và hiện vật chưa được khai quật.

Quần thể rộng lớn này bao gồm đội quân đất nung nổi tiếng được phát hiện vào năm 1974, cùng nhiều hố chôn chứa tượng người, vũ khí và những vật dụng khác được chế tác để đi theo hoàng đế sang thế giới bên kia.

Giới khảo cổ Trung Quốc nhìn chung thống nhất rằng các lăng mộ hoàng gia không nên được chủ động khai quật.

Nguyên tắc này được Quốc vụ viện Trung Quốc tái khẳng định vào năm 1997. Trong một thông báo về bảo tồn di sản văn hóa, cơ quan này nêu rõ các lăng mộ hoàng gia quy mô lớn không nên được khai quật cho đến khi có đủ điều kiện khoa học và kỹ thuật cần thiết để bảo vệ các di vật.

Trong giai đoạn 2002-2003, các nhà nghiên cứu Trung Quốc đã sử dụng công nghệ viễn thám và các phương pháp địa vật lý để tiến hành một cuộc khảo sát quy mô lớn nhưng không xâm lấn tại khu lăng mộ.

Kết quả giúp các nhà nghiên cứu lần đầu tiên phác họa được cấu trúc và bố cục của cung điện ngầm mà không cần mở hoặc tác động trực tiếp đến lăng mộ.

Ông Ngô cho biết những cuộc khảo sát trước đây đã phát hiện dấu hiệu thủy ngân tồn tại trong khu vực lăng mộ. Đáng chú ý, nồng độ thủy ngân trong đất phía trên khu mộ cao hơn 70 lần so với khu vực đất xung quanh.

Dù chưa thể biết chính xác những gì đang nằm trong quần thể ngầm, ông Ngô cho rằng lăng mộ nên tiếp tục được giữ nguyên trạng, trừ khi một cuộc khai quật khẩn cấp trở nên cần thiết để bảo vệ các di vật.

Ông đặc biệt cảnh báo những hiện vật làm từ sợi thực vật và động vật có thể bị xuống cấp gần như ngay lập tức nếu lăng mộ được mở khi chưa có sự chuẩn bị đầy đủ.

Phát hiện chu sa chưa đủ chứng minh nguồn thủy ngân

Ông Hoàng Tùng Đào, một blogger chuyên về lịch sử Trung Quốc và nhà phục chế di vật văn hóa, nói với Fengmian News, một cơ quan truyền thông tại Thành Đô, rằng việc phát hiện 3 địa điểm chu sa là một manh mối quan trọng.

Tuy nhiên, theo ông, phát hiện này chưa đủ để khẳng định Tầm Dương từng cung cấp thủy ngân cho lăng mộ Tần Thủy Hoàng.

Báo cáo được công bố ngày 21/9 cho biết các cuộc khảo sát hiện nay mới chỉ có thể xác nhận nồng độ thủy ngân trong đất phía trên lăng mộ cao bất thường.

Các phương pháp hiện có chưa thể xác định tổng lượng thủy ngân nằm dưới lòng đất, cũng như chưa thể kết nối trực tiếp lượng thủy ngân đó với bất kỳ khu vực khai thác cụ thể nào.

Báo cáo cho rằng ngay cả khi Tầm Dương từng là một nguồn cung thủy ngân cho lăng mộ, khu vực này có thể vẫn không đủ khả năng đáp ứng nhu cầu nếu bên trong thực sự chứa hàng trăm tấn thủy ngân.

Điều đó mở ra khả năng lượng thủy ngân được vận chuyển từ nhiều nguồn khác nhau.

Vì vậy, việc phát hiện các mỏ chu sa cổ tại Tầm Dương là một mảnh ghép đáng chú ý trong bài toán về nguồn gốc thủy ngân, nhưng chưa thể xem là bằng chứng cuối cùng giải đáp bí ẩn này.

Bí ẩn “sông ngòi và biển cả” dưới lăng mộ

Tần Thủy Hoàng là một nhân vật lịch sử gây nhiều tranh cãi và thường được mô tả là một nhà cai trị hà khắc. Tuy nhiên, những chính sách của ông nhằm thực hiện mục tiêu đại nhất thống - tức “đại thống nhất” - được xem là nền tảng cho nhà nước thống nhất, tập quyền và đa dân tộc đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc.

Trong mô tả của Tư Mã Thiên, lăng mộ Tần Thủy Hoàng không đơn thuần là nơi chôn cất một vị hoàng đế.

Đó được cho là một thế giới thu nhỏ dưới lòng đất, trong đó địa hình và thiên văn của thế giới bên ngoài được tái hiện bằng quy mô và kỹ thuật chưa từng có.

Chi tiết về những “dòng sông và biển cả” bằng thủy ngân là một trong những phần gây tò mò nhất của câu chuyện.

Cho đến nay, chưa có cuộc khai quật trực tiếp nào xác nhận đầy đủ mô tả này. Tuy nhiên, việc các cuộc khảo sát phát hiện nồng độ thủy ngân cao bất thường trong đất phía trên khu lăng mộ đã khiến giả thuyết của ông Tư Mã Thiên tiếp tục nhận được sự quan tâm.

Phát hiện các địa điểm khai thác chu sa tại Tầm Dương càng khiến câu hỏi về nguồn cung thủy ngân trở nên hấp dẫn hơn, nhưng giới nghiên cứu vẫn thận trọng trước khi đưa ra kết luận.

Trong bối cảnh công nghệ khảo cổ không xâm lấn ngày càng phát triển, câu hỏi lớn có lẽ không chỉ là bên trong lăng mộ Tần Thủy Hoàng thực sự có gì, mà còn là liệu con người có thể giải mã thế giới ngầm này mà không cần mở cửa lăng mộ hay không.

Đối với các nhà khảo cổ, việc giữ nguyên một lăng mộ đã tồn tại hơn 2.000 năm có thể quan trọng không kém việc khám phá những bí mật đang nằm bên dưới nó.

Khái niệm “đại nhất thống” cũng có vị trí nổi bật trong cách Trung Quốc hiện đại nhìn nhận lịch sử và quản trị vấn đề dân tộc. Quá trình thống nhất dưới thời nhà Tần thường được Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và các học giả Trung Quốc nhắc tới như một nền tảng lịch sử của sự gắn kết quốc gia.