Hiến pháp - nền tảng hiến định, thể chế - động lực phát triển

Lễ kỷ niệm 80 năm Ngày Quốc hội Việt Nam thông qua bản Hiến pháp đầu tiên. Ảnh: chinhphu.vn

Thể chế phải mở đường cho phát triển

80 năm kể từ ngày Quốc hội khóa I thông qua bản Hiến pháp đầu tiên, nền lập hiến Việt Nam đã trải qua chặng đường phát triển gắn liền với những bước chuyển mình của đất nước. Từ việc xác lập quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân, bảo đảm các quyền tự do, dân chủ đến xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật, những giá trị nền tảng của Hiến pháp năm 1946 tiếp tục được kế thừa trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, những giá trị ấy không chỉ có ý nghĩa lịch sử mà còn đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ công tác xây dựng và thi hành pháp luật. Tại Lễ kỷ niệm 80 năm Ngày Quốc hội Việt Nam thông qua bản Hiến pháp đầu tiên (09/11/1946 - 09/11/2026), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân; đồng thời nâng cao chất lượng thể chế và các quyết sách quốc gia trên nền tảng Hiến pháp, đáp ứng yêu cầu phát triển lâu dài.

Thực tế cho thấy, tư duy xây dựng và hoàn thiện thể chế đang chuyển biến theo hướng kiến tạo phát triển. Việc rà soát, tháo gỡ điểm nghẽn pháp lý được đẩy mạnh; phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số được triển khai, góp phần cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh, tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp.

Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra không chỉ là xử lý những vướng mắc riêng lẻ mà còn phải bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật. Như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh, cần bảo đảm sự thống nhất giữa các quy định và sự gắn kết giữa các lĩnh vực, không để quy định này mở đường nhưng quy định khác lại tạo ra rào cản. Pháp luật phải tạo điều kiện cho đổi mới, sáng tạo có trách nhiệm, kiểm soát rủi ro vì lợi ích công, không đặt ra những rào cản bất hợp lý đối với phát triển.

Từ yêu cầu đó, việc tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật cần được thực hiện thực chất, xử lý đến cùng những điểm nghẽn đã được nhận diện. Phát biểu tại Lễ hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam năm 2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu đề nghị “xử lý đến cùng các điểm nghẽn pháp lý, phấn đấu cơ bản tháo gỡ vướng mắc trong năm 2027”, đồng thời hoàn thiện Đề án “Chiến lược hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới”. Mục tiêu là kết hợp giải quyết những bất cập trước mắt với xây dựng nền tảng pháp lý lâu dài, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước.

Lấy hiệu quả thực thi làm thước đo chất lượng pháp luật

Cùng với hoàn thiện hệ thống pháp luật, tổ chức thi hành có hiệu quả là khâu quyết định để các quy định đi vào cuộc sống. Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu nhấn mạnh: “Xây dựng pháp luật tốt phải đi đôi với tổ chức thi hành nghiêm minh, hiệu quả, để các quy định thực sự đi vào cuộc sống; lấy kết quả thực thi làm thước đo chất lượng pháp luật”.

Thực tiễn cho thấy, luật đã có hiệu lực nhưng văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành chưa được ban hành kịp thời; quy định đúng nhưng khó thực hiện; vướng mắc từ cơ sở chậm được giải quyết đều có thể làm giảm hiệu lực, hiệu quả của pháp luật. Vì vậy, yêu cầu tổ chức thi hành cần được tính toán ngay từ khâu xây dựng chính sách, từ xác định điều kiện thực hiện, nguồn lực bảo đảm đến tiến độ ban hành văn bản hướng dẫn. Đây là cơ sở hạn chế tình trạng luật đã có hiệu lực nhưng chưa thể triển khai đầy đủ trong thực tế.

Đổi mới công tác thi hành pháp luật cũng cần bắt đầu từ việc nhận diện đúng nguyên nhân của những khó khăn, vướng mắc. Phân cấp, phân quyền phải gắn với nguồn lực và trách nhiệm giải trình. Việc trao quyền chủ động cho cơ quan, địa phương cần đi đôi với bảo đảm điều kiện thực hiện nhiệm vụ và cơ chế kiểm soát phù hợp; khắc phục tình trạng đùn đẩy, né tránh trách nhiệm, đồng thời tạo cơ sở bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, tăng quyền chủ động không đồng nghĩa với tùy tiện trong thực thi quyền lực hoặc làm giảm trách nhiệm giải trình.

Hiệu quả thi hành pháp luật còn phụ thuộc vào khả năng phát hiện, xử lý kịp thời những bất cập phát sinh trong quá trình triển khai. Công tác theo dõi thực tiễn cần làm rõ nguyên nhân khiến chính sách chưa phát huy hiệu quả, từ đó có giải pháp điều chỉnh phù hợp, thay vì chỉ dừng ở việc kiểm tra mức độ tuân thủ. Đây cũng là cơ sở để đánh giá đầy đủ hơn tác động của chính sách, nhất là đối với việc phân bổ và sử dụng các nguồn lực công.

Đối với Quốc hội, yêu cầu nâng cao chất lượng hoạt động lập hiến, lập pháp phải gắn với trách nhiệm quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước. Bên cạnh việc khắc phục bất cập phát sinh, đổi mới tư duy lập pháp còn đòi hỏi khả năng chủ động đáp ứng những vấn đề mới của thực tiễn phát triển. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn khẳng định, Quốc hội sẽ tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy và hành động, nghiên cứu kỹ lưỡng để quyết định những vấn đề khó, những việc mới, những lĩnh vực chưa có tiền lệ, mở đường cho đổi mới sáng tạo, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động, tạo điều kiện để đất nước phát triển nhanh, bền vững.

Ở góc độ đại biểu Quốc hội, đại biểu Nguyễn Thị Thanh Bình (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Hưng Yên) cho rằng, trách nhiệm lập pháp không chỉ là tháo gỡ những vướng mắc trước mắt mà còn phải kiến tạo môi trường pháp lý minh bạch, ổn định, khả thi, khơi thông nguồn lực đầu tư và bảo đảm hiệu quả thực thi. Thước đo cuối cùng của chính sách phải là lợi ích thiết thực người dân được thụ hưởng và những giá trị bền vững mang lại cho đất nước. “Tiếp nối xứng đáng di sản Hiến pháp năm 1946 chính là xây dựng nền tảng hiến định vững chắc, hệ thống pháp luật kiến tạo phát triển và những quyết sách vì lợi ích của nhân dân, vì tương lai bền vững của đất nước” - đại biểu nhấn mạnh.

Khi pháp luật thực sự mở đường cho đổi mới, tháo gỡ những rào cản bất hợp lý, đồng thời bảo đảm kỷ luật, trách nhiệm và công bằng, thể chế sẽ trở thành nguồn lực quan trọng cho phát triển. Điều đó đòi hỏi mỗi chính sách, quyết sách không chỉ đúng về quy định mà còn phải khả thi, có đủ nguồn lực thực hiện và được kiểm soát bằng kết quả cụ thể, qua đó góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, tạo nền tảng cho phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên mới./.