Hiệp định Abraham là gì mà Tổng thống Trump muốn mở rộng, gợi ý cả Iran tham gia

Tổng thống Trump mới đây kêu gọi nhiều quốc gia Trung Đông trong đó có cả Iran tham gia Hiệp định Abraham. Ảnh tư liệu: THX/TTXVN

Tổng thống Donald Trump ngày 25/5 kêu gọi thêm nhiều quốc gia Trung Đông tham gia Hiệp định Abraham - vốn là các thỏa thuận mà ông cho là một trong những thành tựu ngoại giao quan trọng nhất trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình.

Theo báo New York Times, ông Trump viết trên mạng xã hội rằng sự hợp tác trên khắp Trung Đông sẽ được “tăng cường và củng cố hơn nữa” nếu có thêm nhiều nước tham gia, thậm chí còn gợi ý rằng Iran cũng có thể là một trong số đó. Trong một bài đăng khác, ông nhắc lại lời kêu gọi này, nói rằng ông đã thúc giục Saudi Arabia, Qatar và Pakistan “sẵn sàng, thiện chí và có khả năng” ký tham gia thỏa thuận.

Kể từ khi tái đắc cử năm 2024, ông Trump đã tìm cách mở rộng các hiệp định nhưng chưa đạt nhiều thành công. Đến tháng 11 năm ngoái, Kazakhstan mới tham gia dù nước này vốn đã có đầy đủ quan hệ ngoại giao với Israel.

Nếu có thêm nhiều quốc gia tham gia hiệp định, điều đó có thể xoa dịu một số nhân vật cứng rắn về Iran — những người đã chỉ trích ông Trump vì theo đuổi thỏa thuận hòa bình với Tehran. Thượng nghị sĩ Lindsey Graham đã đưa ra nhiều cảnh báo trong những ngày gần đây về việc đạt được thỏa thuận hòa bình với Iran. Tuy nhiên, ông hoan nghênh triển vọng Saudi Arabia và các quốc gia Arab khác bình thường hóa quan hệ với Israel.

“Đó sẽ là một thỏa thuận mang tính lịch sử và là một trong những thỏa thuận hệ trọng nhất trong lịch sử”, ông Graham nói, “Mục tiêu cuối cùng luôn là cô lập Iran”.

Hiệp định Abraham là gì?

Được ký trên bãi cỏ Nhà Trắng năm 2020, những thỏa thuận đầu tiên mang tên Hiệp định Abraham đã thiết lập quan hệ ngoại giao giữa Israel với hai quốc gia Arab Vùng Vịnh là Bahrain và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE). Một thỏa thuận tương tự với Maroc (Morocco) được ký ngay sau đó.

Trước thời điểm đó, chỉ có Ai Cập và Jordan là các quốc gia Arab chính thức công nhận Israel. Phần lớn các nước Arab khác cam kết sẽ không làm như vậy cho tới khi một nhà nước Palestine được thành lập.

Việc không có quan hệ ngoại giao đồng nghĩa với việc công dân Israel không thể tới các quốc gia đó và ngược lại. Điều này cũng buộc các hoạt động hợp tác thương mại và an ninh phải diễn ra ngầm. Trước khi Hiệp định Abraham được ký kết, thậm chí các cuộc gọi điện trực tiếp tới Israel còn bị chặn tại một số quốc gia Arab, bao gồm UAE.

Ông Trump từng mô tả các hiệp định này là thành tựu đối ngoại lớn nhất trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình và chúng nhận được sự ủng hộ của cả hai đảng tại Quốc hội Mỹ.

Các thỏa thuận này đã tạo ra tác động gì?

Hiệp định Abraham mở ra cơ hội mở rộng thương mại, hợp tác an ninh và du lịch giữa các quốc gia ký kết. Du khách và nhà đầu tư Israel đã đổ tới Dubai - thành phố lớn nhất của UAE - trong khi các công ty công nghệ và năng lượng ký nhiều thỏa thuận mới. Năm 2024, thương mại giữa hai nước vượt 3 tỷ USD và các chuyến bay thường lệ liên tục đưa hành khách qua lại giữa UAE và Tel Aviv.

Maroc cũng chứng kiến làn sóng du khách Israel gia tăng. Để khuyến khích Maroc ký thỏa thuận, Mỹ đã đồng ý công nhận vùng lãnh thổ Tây Sahara tranh chấp là một phần có chủ quyền của Maroc.

Tác động tại Bahrain khiêm tốn hơn, và các cuộc biểu tình phản đối Hiệp định Abraham đã trở thành hiện tượng thường xuyên tại quốc gia Vùng Vịnh này.

Tuy nhiên, Hiệp định Abraham đã không giúp giải quyết xung đột Israel - Palestine. Triển vọng về một nhà nước Palestine tại Bờ Tây và Gaza - mục tiêu lâu nay của các lãnh đạo Arab - hiện rất mong manh, dù một số quốc gia châu Âu gần đây đã công nhận nhà nước Palestine.

Đây có phải là một thỏa thuận hòa bình?

Trong gần 6 năm kể từ khi Hiệp định Abraham được ký kết, ông Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu thường gọi đây là một “thỏa thuận hòa bình”.

“Những phúc lành của nền hòa bình mà chúng ta tạo ra hôm nay sẽ vô cùng to lớn”, ông Netanyahu phát biểu từ ban công Nhà Trắng khi hiệp định được công bố. “Cuối cùng, nó có thể chấm dứt xung đột Arab - Israel mãi mãi”, ông nói thêm.

Tuy nhiên, các học giả nghiên cứu Trung Đông cho rằng đó chỉ là cách diễn đạt, bởi thực tế chưa từng có chiến tranh giữa Israel với UAE hay Bahrain.

Maroc cũng phần lớn đứng ngoài các cuộc xung đột Arab - Israel, ngoại trừ việc cử một lực lượng tượng trưng tham gia cuộc chiến năm 1973, cách đây hơn 50 năm. Trên thực tế, các thỏa thuận này đã bỏ qua cuộc xung đột trung tâm giữa Israel và Palestine, thay vào đó tuyên bố sự hòa hợp giữa các bên vốn không trực tiếp giao chiến.

Liệu sẽ có thêm nhiều quốc gia tham gia?

Các quan chức Mỹ và Israel thường xuyên bày tỏ mong muốn và kỳ vọng có thêm nhiều nước ký kết Hiệp định Abraham. Tuy nhiên, trong nhiều năm họ vẫn chưa thể đạt được mục tiêu đó.

“Phần thưởng lớn nhất” đối với những người ủng hộ hiệp định chính là Saudi Arabia — quốc gia giàu dầu mỏ và có ảnh hưởng lớn trong khu vực. Nhưng nhiều năm nỗ lực thuyết phục Riyadh công nhận Israel đều thất bại.

Chính quyền cựu Tổng thống Joe Biden cũng từng theo đuổi mục tiêu này mạnh mẽ, với một thỏa thuận dựa trên việc Mỹ trao cho Saudi Arabia nhiều lợi ích quan trọng.

Giới phân tích cho rằng cách hành xử của Israel trong cuộc chiến tại Gaza, cùng những đau thương to lớn mà dân thường Palestine phải gánh chịu, khiến việc tham gia Hiệp định Abraham trở thành lựa chọn khó chấp nhận hơn đối với các quốc gia Arab.

Các quan chức Saudi Arabia khẳng định họ không thể công nhận Israel nếu chưa có sự thành lập của một nhà nước Palestine - điều mà chính phủ Israel hiện nay kiên quyết phản đối.