Hiệp định DEFA giúp kinh tế số ASEAN bứt phá lên 2.000 tỷ USD

Các bộ trưởng từ các quốc gia thành viên ASEAN đã ký Hiệp định Khung về Kinh tế Số tại Manila vào ngày 14/11/2026. Ảnh: EPA

Các quốc gia thành viên Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN - Association of Southeast Asian Nations) đã chính thức đặt bút ký Hiệp định Khung Kinh tế Kỹ thuật số ASEAN (DEFA - Digital Economy Framework Agreement) bên lề Hội nghị Hội đồng Cộng đồng Kinh tế ASEAN lần thứ 28.

Văn kiện mang tính ràng buộc pháp lý này được ký kết ngày 14/11/2026 tại thủ đô Manila, Philippines, và dự kiến có hiệu lực sau 180 ngày kể từ ngày ký. 

Phó Thủ tướng Singapore Gan Kim Yong nhận định đây là hiệp định kinh tế số độc lập đầu tiên trên thế giới có quy mô toàn khu vực. Sự kiện này đánh dấu bước chuyển từ các cam kết khuyến khích tự nguyện sang cơ chế thực thi bắt buộc nhằm thay thế Hiệp định Thương mại điện tử ASEAN năm 2019.

Nếu được triển khai đồng bộ, DEFA sẽ giúp quy mô nền kinh tế số Đông Nam Á tăng gấp đôi từ mức dự báo thông thường lên 2.000 tỷ USD vào năm 2030, theo nghiên cứu của Tập đoàn Tư vấn Boston (BCG - Boston Consulting Group). 

Trước đó, báo cáo e-Conomy SEA 2026 do Google, Temasek và Bain & Company công bố ước tính tổng giá trị hàng hóa (GMV - Gross Merchandise Value) của kinh tế số khu vực chỉ đạt khoảng 368 tỷ USD trong năm 2026. Để hiện thực hóa cú nhảy vọt này, Chủ tịch Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB - Asian Development Bank) Masato Kanda cam kết cung cấp gói tài trợ lên tới 5 tỷ USD từ nay đến năm 2030 cho hạ tầng số, an ninh mạng và trí tuệ nhân tạo (AI) tại khối.

Đối với người tiêu dùng và cộng đồng kinh doanh, những con số vĩ mô này đồng nghĩa với việc một chủ cửa hàng tại TP.HCM có thể bán hàng sang Jakarta hay Bangkok với chi phí giao dịch và thủ tục hải quan điện tử đơn giản như giao dịch nội địa. Không gian số phân mảnh vốn kìm hãm dòng chảy thương mại khu vực suốt nhiều năm nay đang đứng trước cơ hội được hợp nhất toàn diện.

Tháo gỡ rào cản kỹ thuật

Lâu nay, rào cản lớn nhất cản trở doanh nghiệp Đông Nam Á mở rộng quy mô ra khu vực không nằm ở thuế quan truyền thống mà ở sự xung đột giữa các quy định số quốc gia. Mỗi nước áp dụng một tiêu chuẩn riêng về lưu trữ dữ liệu khách hàng, công nhận chữ ký số và quy trình thanh toán xuyên biên giới, khiến chi phí tuân thủ pháp lý đội lên gấp nhiều lần. 

Bà Syetarn Hansakul, chuyên gia phân tích cấp cao tại Đơn vị Tình báo Kinh tế (EIU - Economist Intelligence Unit), đánh giá việc hài hòa hóa quy tắc thông qua DEFA sẽ cắt giảm mạnh chi phí vận hành và tăng sức hút của khối đối với dòng vốn ngoại.

Nhằm đưa hiệp định vào thực tiễn ngay đầu năm 2027, các nước thành viên đang xúc tiến ba nhóm dự án ưu tiên gồm liên thông thanh toán kỹ thuật số, định danh kỹ thuật số cho doanh nghiệp và số hóa chứng từ thương mại. Thay vì phải thiết lập pháp nhân riêng lẻ tại từng quốc gia để mở cổng thanh toán, các doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa (MSME - Micro, Small and Medium Enterprises) có thể tận dụng hạ tầng kết nối sẵn có. 

Bộ trưởng Thương mại và Công nghiệp Philippines Ma. Cristina Roque nhấn mạnh thỏa thuận này sẽ tạo điều kiện giao dịch tài chính thông suốt cho gần 680 triệu dân, đồng thời mở rộng việc làm trong các ngành dịch vụ số và kinh tế sáng tạo.

Cơ hội và áp lực cho Việt Nam

Bước vào sân chơi DEFA, Việt Nam sở hữu lợi thế xuất phát điểm ấn tượng khi dẫn đầu khu vực về tốc độ tăng trưởng kinh tế số. 

Theo báo cáo của Google, Temasek và Bain & Company, tổng giá trị hàng hóa kinh tế số Việt Nam dự kiến tăng 20% so với năm ngoái để đạt mốc 49 tỷ USD trong năm 2026. Trong đó, thương mại điện tử đóng vai trò đầu tàu khi chiếm hai phần ba quy mô với 32 tỷ USD, còn thanh toán kỹ thuật số đạt tổng giá trị giao dịch 197 tỷ USD nhờ mức tăng 38% của giao dịch không tiền mặt hồi đầu năm. Hạ tầng viễn thông trong nước cũng sẵn sàng cho kết nối khu vực khi mạng 5G đã phủ sóng tới hơn 90% dân số.

Dù vậy, cánh cửa thị trường khu vực mở rộng cũng đồng nghĩa với việc các rào cản bảo hộ tự nhiên trên sân nhà biến mất. Đại sứ Tôn Thị Ngọc Hương, Trưởng Phái đoàn Đại diện Thường trực Việt Nam tại ASEAN, lưu ý rằng doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là khối doanh nghiệp nhỏ và vừa, buộc phải nâng cấp năng lực quản trị và tiêu chuẩn bảo mật dữ liệu nếu muốn tham gia sâu vào chuỗi cung ứng số. 

Ông Andrea Campagnoli, Giám đốc điều hành Bain & Company Việt Nam, cũng chỉ ra thách thức cốt lõi của doanh nghiệp Việt hiện nay là chuyển hóa tỷ lệ người dùng AI cao thành hiệu quả vận hành thực tế thông qua việc tái cấu trúc quy trình làm việc. Nếu chậm thích ứng với các chuẩn mực dữ liệu và quản trị AI mới của DEFA, doanh nghiệp Việt có nguy cơ đánh mất thị phần ngay trên chính thị trường nội địa trước các đối thủ công nghệ từ Singapore hay Indonesia.