Hiệp định EU - Mercosur: Bước đi chiến lược trong trật tự thương mại mới

Sau gần một phần tư thế kỷ đàm phán kéo dài và nhiều lần đứng trước nguy cơ đổ vỡ, Liên minh châu Âu (EU) và khối thị trường chung Nam Mỹ Mercosur (gồm Argentina, Brazil, Paraguay và Uruguay) cuối cùng đã đạt được thỏa thuận thương mại tự do được chờ đợi từ lâu.

Thỏa thuận EU - Mercosur là minh chứng cho khả năng duy trì các cơ chế thương mại dựa trên luật lệ, ngay cả khi môi trường quốc tế trở nên bất ổn hơn. Nguồn: EC

Thỏa thuận sẽ hình thành một khu vực thương mại tự do với quy mô đủ lớn để sánh ngang Hiệp định Mỹ - Mexico - Canada (USMCA), vốn là trụ cột của thương mại Bắc Mỹ suốt nhiều thập kỷ. Tuy nhiên, việc hoàn tất hiệp định không chỉ mang ý nghĩa kinh tế thuần túy, mà còn phản ánh những điều chỉnh chiến lược sâu sắc của các nền kinh tế lớn trước xu thế bảo hộ, cạnh tranh địa chính trị và tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu.

Từ giấc mơ toàn cầu hóa đến thực tế phân mảnh

EU và Mercosur bắt đầu đàm phán hiệp định từ năm 1999 - thời điểm toàn cầu hóa đang ở đỉnh cao. Khi đó, Mỹ là động lực chính của tự do thương mại, Trung Quốc chưa gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), còn EU đang chuẩn bị đưa đồng euro vào lưu thông. Thế giới được kỳ vọng sẽ “phẳng” hơn, gắn kết hơn thông qua thương mại và đầu tư xuyên biên giới.

Tuy nhiên, việc phải mất hơn 25 năm để đi đến ký kết cho thấy bối cảnh quốc tế đã thay đổi căn bản. Mỹ trong những năm gần đây chuyển hướng sang chủ nghĩa bảo hộ, gia tăng thuế quan và sử dụng thương mại như một công cụ địa chính trị. Trung Quốc nổi lên như một đối thủ cạnh tranh trực tiếp về công nghiệp, công nghệ và ảnh hưởng toàn cầu. Cùng lúc, các quốc gia ngày càng coi trọng an ninh kinh tế, an ninh chuỗi cung ứng và khả năng tiếp cận các nguyên liệu chiến lược.

Trong bối cảnh đó, EU và Mercosur đã hoàn tất đàm phán hiệp định ngay sau khi ông Donald Trump giành chiến thắng trong cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ năm 2024. Tuy nhiên, quá trình phê chuẩn nội bộ của EU tiếp tục kéo dài thêm một năm do những bất đồng chính trị sâu sắc giữa các nước thành viên. Dự kiến, hiệp định sẽ được ký chính thức tại Paraguay vào ngày 17/1 này, đánh dấu bước ngoặt lớn trong quan hệ kinh tế xuyên Đại Tây Dương.

Những tranh cãi kéo dài

Một trong những nguyên nhân chính khiến hiệp định bị trì hoãn suốt nhiều năm là sự phản đối mạnh mẽ của các nhóm lợi ích bảo hộ, đặc biệt là ngành nông nghiệp châu Âu; nông dân EU lo ngại việc mở cửa thị trường sẽ dẫn tới làn sóng thịt bò, đường và các sản phẩm nông nghiệp giá rẻ từ Nam Mỹ tràn vào, gây sức ép lên giá cả và thu nhập trong nước.

Pháp là quốc gia phản đối quyết liệt nhất, cho rằng hiệp định có thể làm suy yếu ngành nông nghiệp trong nước và không đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn môi trường, an toàn thực phẩm. Đến sát thời điểm bỏ phiếu nội bộ của EU ngày 9/1, Pháp vẫn giữ lập trường cứng rắn, cùng với Ba Lan và một số quốc gia thành viên nhỏ hơn bỏ phiếu chống.

Ngược lại, Đức và nhiều nước Bắc Âu - những nền kinh tế định hướng xuất khẩu - tỏ ra ủng hộ mạnh mẽ hiệp định. Tây Ban Nha, với mối quan hệ lịch sử và kinh tế chặt chẽ với Mỹ Latinh, cũng đóng vai trò tích cực thúc đẩy tiến trình. Cuối cùng, hiệp định được thông qua với đa số “đủ điều kiện” trong EU, sau khi Brussels đồng ý tăng trợ cấp cho nông dân, trong đó có gói hỗ trợ lên tới 45 tỷ euro được phép ứng trước từ ngân sách EU giai đoạn tới.

Lợi ích kinh tế: khiêm tốn nhưng ổn định

Theo nội dung hiệp định, hai bên sẽ từng bước dỡ bỏ thuế quan đối với nhiều mặt hàng, trong đó có nông sản, ô tô, máy móc và thiết bị công nghiệp. Các nước Mercosur sẽ có thêm cơ hội tiếp cận thị trường châu Âu, trong khi doanh nghiệp EU được hưởng lợi từ việc mở rộng xuất khẩu hàng công nghiệp và dịch vụ.

Bloomberg Economics ước tính, đến năm 2040, hiệp định có thể giúp GDP của các nước Mercosur tăng thêm khoảng 0,7%, trong khi tác động đối với EU ở mức khiêm tốn hơn, khoảng 0,1%. Những con số này cho thấy lợi ích kinh tế trực tiếp của thỏa thuận không quá lớn, đặc biệt đối với châu Âu. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng giá trị thực sự của hiệp định nằm ở khía cạnh chiến lược dài hạn, hơn là những con số tăng trưởng ngắn hạn.

Hiệp định quan trọng trong bối cảnh “địa kinh tế”

Hiệp định EU - Mercosur được xem là một sự kiện lớn trong lĩnh vực “địa kinh tế” - thuật ngữ dùng để chỉ sự đan xen giữa địa chính trị và kinh tế. Đây là trụ cột quan trọng trong chiến lược rộng hơn của EU nhằm tăng cường quan hệ với Mỹ Latinh, đa dạng hóa đối tác thương mại và bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng.

Đối với các nhà lãnh đạo châu Âu và Nam Mỹ, hiệp định không chỉ đơn thuần là một thỏa thuận giảm thuế quan. Nó còn mang hàm ý chiến lược: khẳng định rằng các nền kinh tế tầm trung và lớn vẫn có thể theo đuổi những khuôn khổ hợp tác rộng mở, độc lập với hai trung tâm quyền lực kinh tế lớn nhất thế giới.

“Đây là một ngày lịch sử đối với chủ nghĩa đa phương”, Tổng thống Brazil Luiz Inácio Lula da Silva tuyên bố, nhấn mạnh chiến thắng của đối thoại và hợp tác trong bối cảnh xu hướng đơn phương và bảo hộ đang trỗi dậy. Phát biểu này phản ánh quan điểm chung của nhiều nhà lãnh đạo EU, những người cho rằng thỏa thuận EU - Mercosur là minh chứng cho khả năng duy trì các cơ chế thương mại dựa trên luật lệ, ngay cả khi môi trường quốc tế trở nên bất ổn hơn.

Thực tế, hiệp định được ký kết trong bối cảnh quan hệ thương mại toàn cầu chịu tác động mạnh từ các chính sách của Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump. Việc Washington áp thuế cao đối với hàng nhập khẩu, cũng như sử dụng thương mại như công cụ gây sức ép địa chính trị, đã buộc nhiều đối tác, trong đó có EU và các nước Mỹ Latinh phải tìm kiếm những cấu trúc hợp tác thay thế nhằm giảm thiểu rủi ro phụ thuộc.

Theo một số học giả, EU và Mỹ Latinh đang từng bước hình thành một dạng “xuyên Đại Tây Dương hậu Mỹ”, trong đó các bên tìm cách tăng cường hợp tác mà không còn dựa hoàn toàn vào vai trò trung tâm của Washington. Thế giới “phẳng” của cuối thế kỷ XX đã nhường chỗ cho một trật tự kinh tế phân mảnh hơn, nơi các khối khu vực và các liên minh kinh tế - chính trị đóng vai trò ngày càng quan trọng.

Phép thử cho chủ nghĩa đa phương

Việc ký kết hiệp định EU - Mercosur không phải là giải pháp tức thời cho những thách thức kinh tế của châu Âu, nhưng là một bước đi chiến lược mang tầm dài hạn. Trong bối cảnh toàn cầu hóa truyền thống suy yếu, các hiệp định thương mại khu vực quy mô lớn trở thành công cụ để các nền kinh tế lớn bảo vệ lợi ích, duy trì ảnh hưởng và thích ứng với trật tự quốc tế đang thay đổi.

Dù còn cần sự phê chuẩn của Nghị viện châu Âu và đối mặt với không ít thách thức trong quá trình thực thi, hiệp định EU - Mercosur đã trở thành một dấu mốc quan trọng trong bức tranh thương mại toàn cầu. Trong bối cảnh chủ nghĩa bảo hộ gia tăng và các cường quốc sử dụng thương mại như công cụ cạnh tranh chiến lược, thỏa thuận này được xem như một phép thử cho khả năng tồn tại và thích ứng của chủ nghĩa đa phương trong thế kỷ XXI.

Hồng Nhung