Hình mẫu về hợp tác trong bảo tồn di sản

Phối cảnh Điện Kính Thiên sau khi được phục hồi.

Điện Kính Thiên thuộc Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội) được khởi công phục dựng ngày 29/9 là kết quả của quá trình nghiên cứu khoa học lâu dài, với sự hợp tác, hỗ trợ, giám sát chặt chẽ của UNESCO. Đây là hình mẫu trong hợp tác giữa UNESCO và Việt Nam; đáp ứng nguyện vọng của đông đảo Nhân dân và phát huy giá trị trong tuyên truyền, quảng bá, giáo dục di sản, phát triển công nghiệp văn hóa...

Kết quả của quá trình nghiên cứu lâu dài

Từ khi được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa thế giới năm 2010, Thành phố Hà Nội cùng các cơ quan liên quan đã đẩy mạnh nghiên cứu, phát huy giá trị Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long. Những biến cố lịch sử khiến Điện Kính Thiên - nơi thiết triều xưa - chỉ còn là phế tích. Khi được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa thế giới, trên nền Điện Kính Thiên xưa là tòa nhà Trụ sở Pháo binh do người Pháp xây dựng đầu thế kỷ 20.

Thành phố đã tiến hành nhiều đợt khai quật khảo cổ trên diện tích hơn 10.000m2. Riêng tại khu vực nền Điện Kính Thiên, các nhà khoa học đã có bốn đợt khai quật. Hai đợt khai quật khảo cổ lớn được tiến hành vào năm 2025 và 2026 giúp các nhà khoa học đã xác định được quy mô mặt bằng, kích thước của Điện Kính Thiên ở mức độ chính xác tuyệt đối qua việc tìm thấy gần như toàn bộ các trụ móng cột - một loại hình gia cố móng để đặt cột trụ phía trên trong kiến trúc phương Đông. Điện Kính Thiên được thiết kế theo cấu trúc “cửu ngũ chí tôn”, tức rộng chín gian, sâu năm gian.

Là người phụ trách công trường nghiên cứu khảo cổ học Hoàng thành Thăng Long hàng chục năm qua, Phó Giáo sư Tống Trung Tín cho biết: “Điện Kính Thiên là một công trình hết sức kỳ vĩ. Bề ngang có chín gian thì gian giữa rộng tới 6,9m. Các gian hai bên thu hẹp dần. Chiều sâu của công trình cũng rất lớn; trong đó, nơi sâu nhất lên đến 7,2m. Có thể tính được kích thước Điện Kính Thiên lên tới 1.585m2. Đây là công trình cực kỳ quy mô nếu so với cung điện nhiều nước trên thế giới. Trong cuộc đời nghiên cứu của mình, tôi chưa bao giờ nghĩ rằng có thể chạm tới được những điều thiêng liêng như thế”. Ngoài hệ thống móng, hệ thống thân, mái Điện cũng dần lộ diện.

Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Giáo sư Nguyễn Quang Ngọc nhận định: “Trước đây, chúng ta chỉ biết đến Điện Kính Thiên qua sử sách. Nhưng các kết quả khai quật khảo cổ tại Hoàng thành Thăng Long cho thấy, các trang sử xưa ghi lại về Hoàng thành, về Điện Kính Thiên là hoàn toàn chính xác. Từ lâu, tôi đã nói rằng, nếu chúng ta không phục dựng Điện Kính Thiên, không để cho Nhân dân thấy được cung điện ngày xưa như thế nào thì chúng ta có lỗi với cả người đi trước, có lỗi với cả thế hệ mai sau”.

"Người bạn lớn" của di sản Việt

Đồng hành quá trình nghiên cứu, bảo tồn, phát huy giá trị Hoàng thành Thăng Long những năm qua là các chuyên gia UNESCO và ICOMOS (cơ quan tư vấn chuyên môn của UNESCO). Phó Giáo sư Tống Trung Tín cho biết: “Mỗi lần chúng ta khai quật hay có bất kỳ tác động nào vào di sản, các chuyên gia của UNESCO và ICOMOS luôn giám sát rất kỹ. Bởi UNESCO và ICOMOS luôn đề cao tính toàn vẹn của di sản”.

Trong quá trình nghiên cứu, Việt Nam luôn thực hiện nghiêm túc, có trách nhiệm với khuyến nghị của UNESCO, ICOMOS. Bởi thế, nhiều đề xuất, kiến nghị của Việt Nam nhận được sự đồng thuận của UNESCO. Hàng chục năm qua, UNESCO chưa từng chấp thuận hạ giải một công trình nào thuộc phạm vi của những Di sản Văn hóa thế giới. Tuy nhiên, khi những giá trị to lớn của Điện Kính Thiên xuất lộ phía bên dưới công trình Trụ sở Pháo binh, kết hợp với cách làm bài bản, khoa học của Việt Nam, năm 2024, UNESCO ra Quyết định số 46 COM 7B.43 cho phép hạ giải có kiểm soát cả sáu tòa nhà án ngữ tại không gian chính Điện Kính Thiên (trong đó có Trụ sở Pháo binh), mở đường cho những nghiên cứu sâu sắc hơn về Điện Kính Thiên.

Tại Kỳ họp lần thứ 48 của Ủy ban Di sản Thế giới diễn ra tại thành phố Busan (Hàn Quốc) tháng 7, UNESCO đã thông qua Nghị quyết 48 COM 7B.25 về tầm nhìn, về việc chỉnh trang, tôn tạo trục trung tâm của Hoàng thành Thăng Long. UNESCO biểu dương công tác gìn giữ, phát huy giá trị di sản Hoàng thành Thăng Long, chấp thuận để Việt Nam triển khai dự án phục dựng Điện Kính Thiên.

Từ các dữ liệu khoa học liên ngành đến phục dựng một công trình đã gần như biến mất hoàn toàn là khoảng cách rất lớn. Song, với sự hỗ trợ của UNESCO, ICOMOS, những vướng mắc dần được tháo gỡ. Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội Nguyễn Thanh Quang cho biết: “ICOMOS đã đưa ra hướng dẫn về cách thức đánh giá mức độ tin cậy của thông tin thu thập được qua nghiên cứu với việc phục dựng Điện Kính Thiên qua bộ công cụ chứa đựng năm trường thông tin: Tư liệu lịch sử, khảo cổ, hình ảnh, so sánh trong nước, so sánh quốc tế. Do số lượng hiện vật lớn, nhiều giá trị, cho nên chúng tôi bổ sung trường thông tin về giá trị tự thân của hiện vật. Có 50 thành phần, chi tiết thuộc phần móng, thân, mái Điện Kính Thiên được xác thực theo bộ công cụ. Kết quả là phương án kiến trúc phục dựng Điện Kính Thiên không chỉ được xác thực rõ ràng, mà còn có thể lượng hóa, kiểm chứng và minh bạch bằng cách chuyển hóa trên hệ thống bản vẽ thiết kế. Đối với những thành phần kiến trúc có độ xác thực chưa cao, ICOMOS cũng đưa ra hướng dẫn trong phục hồi một cách khoa học nhất”.

Đặc biệt, quá trình nghiên cứu, phục dựng Điện Kính Thiên còn là cơ sở để phía Việt Nam đề xuất các khuyến nghị có tính thực tiễn cho “Văn kiện Hà Nội về Di sản và tính xác thực” sẽ được công bố trong phiên bế mạc Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương (ngày 30/9) liên quan tính xác thực đối với phục dựng kiến trúc đã bị hủy hoại nhằm bảo vệ tính xác thực của các thuộc tính và giá trị nổi bật toàn cầu của di sản. Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới (UNESCO) Lazare Eloundou Assomo đánh giá cao quá trình hợp tác giữa Việt Nam và UNESCO trong bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa suốt những năm qua.

Trong đó, quá trình hợp tác nghiên cứu giữa các nhà khoa học Việt Nam và các chuyên gia của Trung tâm Di sản Thế giới cùng Văn phòng UNESCO tại Việt Nam trong nghiên cứu Hoàng thành Thăng Long, Điện Kính Thiên là một quá trình đối thoại mẫu mực, là minh chứng cho thấy Việt Nam luôn coi trọng các tiêu chuẩn và uy tín của Công ước, không chỉ với tư cách một quốc gia thành viên, mà còn là một thành viên tích cực và hiện đang giữ cương vị Phó Chủ tịch Ủy ban Di sản Thế giới.

Việc bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên là bước khởi đầu, để từ đó, Thành phố Hà Nội cùng các cơ quan chức năng từng bước khôi phục không gian trung tâm của Hoàng thành Thăng Long, làm sáng rõ các giá trị lịch sử, văn hóa của dân tộc. Thành phố đã nghiên cứu, phục dựng nhiều nghi lễ cung đình như: Lễ cúng Táo quân, Lễ thướng tiêu, Lễ Tiến lịch... Với việc song hành nghiên cứu, phục dựng, phát huy giá trị di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, giá trị của di sản Hoàng thành Thăng Long sẽ được phát huy lên một tầm cao mới trong phát triển công nghiệp văn hóa trong tương lai.